Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi A.R. - Birleşik Krallık Kararı 6033/19 B.

Bu karar, bir ceza davasında kesin olarak beraat etmiş bir kişinin, söz konusu suçlamanın istihdam amaçlı geliştirilmiş sabıka kayıtlarında yer almasının hukuka uygunluğunu ve özel hayata saygı hakkını nasıl ihlal ettiğini son derece net ve çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, beraatle sonuçlanmış olsa dahi geçmiş bir ağır suçlamanın adli sicil arşiv kayıtlarında işverenlere açıklanmasının, kişinin mesleki kariyerine ve özel hayatına ciddi, hatta yıkıcı bir müdahale teşkil ettiğini vurgulamaktadır. İlgili dönemde polise tanınan takdir yetkisinin çok geniş olması, keyfiliği önleyecek denetim mekanizmalarının noksanlığı ve beraat etmiş kişilerin bilgilerinin ifşasına yönelik yeterli yasal güvencelerin veya rehber ilkelerin bulunmaması, müdahalenin "kanunla öngörülme" şartını sağlamadığını göstermektedir.

Emsal niteliğindeki bu karar, özellikle istihdam süreçlerinde yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması uygulamaları bakımından büyük bir pratik öneme ve hukuki etkiye sahiptir. Mahkeme, beraat eden kişilerin haksız yere damgalanmaya karşı mutlak surette korunması gerektiğini, idare ve emniyet birimlerinin ellerindeki istihbari veya beraatle sonuçlanmış bilgileri paylaşırken yasal sınırların ve rehber ilkelerin son derece belirgin olması gerektiğini içtihat altına almıştır. Benzer davalar ve yasal düzenlemeler için bu karar, idarenin takdir yetkisinin keyfiliğe yol açmayacak şekilde yasal güvencelerle sınırlandırılması zorunluluğunu hatırlatan güçlü bir referans metni olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu A.R., taksi şoförü olarak çalışırken bir yolcusuna tecavüz ettiği iddiasıyla yargılanmış ve 2011 yılında mahkeme kararıyla bu suçlamadan beraat etmiştir. Daha sonra bir okulda öğretim görevlisi olmak için iş başvurusunda bulunan başvurucudan genişletilmiş sabıka kaydı belgesi istenmiştir. Başvurucunun resmi bir sabıkası bulunmamasına rağmen, polis teşkilatı takdir yetkisini kullanarak beraatle sonuçlanan bu tecavüz suçlamasının detaylarını sabıka kaydı belgesine eklemiştir. Başvurucu, beraat etmiş olmasına rağmen bu bilginin ifşa edilmesinin mesleki kariyerine büyük zarar vereceğini, adil değerlendirilme hakkını elinden alacağını ve özel hayatına saygı hakkını ihlal ettiğini belirterek karara itiraz etmiştir. İç hukuk yollarında mahkemeler polis teşkilatının yetkisini haklı bularak başvurucunun taleplerini reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesinde yer alan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı çerçevesinde incelemiştir. Kararda, genişletilmiş sabıka kayıtlarında yer alan suçlama ve beraat bilgisinin potansiyel işverenlere ifşasının, kişinin mesleki hayatını, sosyal itibarını ve dolayısıyla özel hayatını doğrudan etkileyen ciddi bir müdahale olduğu tartışmasız kabul edilmiştir.

Mahkeme, bu müdahalenin hukuka uygunluğunu değerlendirirken, iç hukuktaki 1997 tarihli Polis Kanunu m.113B hükmüne odaklanmıştır. Bu yasal düzenleme, emniyet müdürlerine, iş başvurusu amacına ilgili olabileceğini düşündükleri her türlü "istihbari" bilgiyi sabıka kaydına işleme konusunda son derece geniş bir takdir yetkisi tanımaktaydı. AİHM'in yerleşik içtihat prensiplerine göre, "kanunla öngörülme" şartı sadece bir kanun maddesinin varlığını değil, aynı zamanda bu kanunun yeterince öngörülebilir olmasını ve keyfiliğe karşı yeterli idari ve yargısal güvenceler içermesini zorunlu kılmaktadır. İdareye geniş bir takdir yetkisi veriliyorsa, bu yetkinin kapsamı ve kullanılma sınırları açıkça belirtilmelidir.

AİHM, şüpheyle yaklaşılan veya beraatle sonuçlanan suçlamaların polis tarafından ifşa edilmesinin masumiyet karinesi açısından oldukça hassas bir konu olduğunu ve 1997 tarihli Kanun uygulanırken sıkı yasal güvenceler bulunması gerektiğini vurgulamıştır. Olayın gerçekleştiği tarihte beraat kararlarının kayıtlara nasıl işleneceğine dair ne polise ne de işverenlere yol gösteren bir yasal yönetmelik bulunmaması, hukuki belirlilik ilkesini zedelemiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda başvurucunun beraat ettiği suçlamanın ifşa edilmesinin, Sözleşme'nin 8. maddesine bir müdahale oluşturduğunu teyit ettikten sonra, bu müdahalenin kanuni dayanağının kalitesini incelemiştir. Mahkeme, 2011 ve 2012 yıllarında başvurucuya ait sabıka kayıtları düzenlenirken 1997 tarihli Polis Kanunu m.113B hükmünün polise olağanüstü geniş bir takdir yetkisi verdiğini tespit etmiştir. İlgili dönemde, tam bir yargılama sonucunda beraatle sonuçlanmış iddiaların ifşa edilmesinin orantılı olup olmadığı konusunda emniyet görevlilerine rehberlik edecek hiçbir yasal düzenleme veya açık kılavuz bulunmadığı görülmüştür.

Mahkeme, potansiyel işverenlerin bu tür "istihbari" bilgileri nasıl değerlendireceği konusunda da o dönemde herhangi bir yönerge bulunmadığına dikkat çekmiştir. Beraat etmiş kişilerin, yersiz yere damgalanmaya karşı daha fazla korunması gerekirken, işverenlerin bu ifşayı, "polis tarafından kişiye suçlu gözüyle bakıldığı" şeklinde yorumlama tehlikesi mevcuttur. Başvurucuya sabıka kaydı düzenlenmeden önce kendini savunma veya ifşa edilecek bilgiye itiraz etme şansı verecek etkin bir mekanizmanın olmaması da temel bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir.

AİHM, her ne kadar sonradan ulusal mevzuatta polis şefleri ve işverenler için çeşitli rehber ilkeler ve denetim mekanizmaları getirilmiş olsa da, başvurucunun kayıtlarının düzenlendiği tarihte bu güvencelerin mevcut olmadığını vurgulamıştır. Dolayısıyla, emniyet makamlarına tanınan sınırları belirsiz takdir yetkisi ve keyfiliğe karşı yeterli hukuki korumanın sağlanmaması nedeniyle, yapılan ifşanın öngörülebilir olmadığı ve "kanunla öngörülme" şartını sağlamadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak AİHM 2. Bölümü, başvurucunun beraat ettiği suçlamanın ifşa edilmesinin Sözleşme'nin 8. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkını ihlal ettiği yönünde karar vermiştir.