Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Haberleşme hürriyetine müdahale haklı gerekçelere dayanmalıdır.
• Mektupların alıkonulmasında alternatif ve hafif yöntemler gözetilmelidir.
• Sakıncalı kısımlar çizilerek mektubun teslimi ihtimali değerlendirilmelidir.
• Mahkeme kararları yalnızca soyut mevzuat tekrarından ibaret olamaz.
• Haberleşme hakkı kısıtlamaları demokratik toplum düzenine uygun olmalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutulan mahpusların haberleşme hürriyetine yönelik idari müdahalelerin sınırlarını ve hukuki gerekçelendirme yükümlülüklerini net bir şekilde ortaya koymaktadır. İnfaz kurumları tarafından mektupların sakıncalı bulunarak alıkonulması, doğrudan anayasal bir hak olan haberleşme hürriyetine müdahale teşkil ettiğinden, bu tür idari eylemlerin keyfîlikten uzak ve somut olgulara dayanan makul gerekçelerle desteklenmesi yasal bir zorunluluktur. İlgili idari ve yargısal mercilerin kararlarında sadece mevzuat hükümlerinin soyut bir biçimde tekrar edilmesi, müdahalenin anayasal denetimden geçebilmesi için tek başına yeterli kabul edilmemiştir.

Karar, benzer uyuşmazlıklarda mahkemeler ile infaz kurumu disiplin kurulları için oldukça güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. Özellikle mektup denetimi sırasında, mektubun tamamının alıkonulması yerine, sadece sakıncalı görülen kısımların karartılarak ya da çizilerek muhatabına teslim edilmesi gibi daha hafif ve orantılı tedbirlerin mutlaka değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Uygulamada, idarelerin salt güvenlik ve asayiş gerekçelerinin arkasına sığınarak haberleşme hakkını ölçüsüzce kısıtlamasının önüne geçilmesi amaçlanmış olup, derece mahkemelerinin bu tür şikâyetleri incelerken daha titiz, denetleyici ve alternatif yöntemleri sorgulayıcı bir tutum sergilemelerinin zorunlu olduğu teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ceza infaz kurumlarında bulunan başvurucular, ailelerine, arkadaşlarına, çeşitli derneklere veya tanınmış kişilere mektuplar göndermek istemiş veya kendilerine bu yönde mektuplar gelmiştir. Ancak söz konusu mektuplar, ceza infaz kurumu disiplin kurulu tarafından "sakıncalı" oldukları gerekçesiyle alıkonulmuştur. İdare, mektupların gündelik hayata ve ceza infaz kurumu uygulamalarına yönelik ifadeler içerdiğini belirtmiş, ancak alıkoyma kararlarında sadece ilgili mevzuat hükümlerini tekrar etmekle yetinmiş, mektupların içeriğine dair somut bir sakınca veya güvenlik tehdidi açıklamamıştır.

Başvurucular, mektuplarında herhangi bir sakıncalı ifade bulunmadığını ve uygulamanın hukuka aykırı olduğunu belirterek kararları infaz hâkimliğine şikâyet etmişlerdir. Şikâyetleri reddedilen başvurucular, ardından ağır ceza mahkemesine yaptıkları itirazlardan da sonuç alamayınca, haberleşme özgürlüklerinin keyfî olarak engellendiği ve yeterli gerekçe sunulmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümü, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimini düzenleyen anayasal ilkeler ve ceza infaz kurumlarındaki haberleşme rejimini belirleyen yasal kurallar çerçevesinde şekillenmektedir. Öncelikli olarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 22 uyarınca herkes haberleşme hürriyetine sahiptir ve haberleşmenin gizliliği esastır. Ancak bu özgürlük, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması gibi anayasal sınırlar içinde ve mutlaka kanunla sınırlandırılabilir.

Mahpusların mektuplarının denetlenmesi ve alıkonulması hususu, temel olarak 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 68 çerçevesinde düzenlenmiştir. Anılan düzenlemeye göre, kurumun asayiş ve güvenliğini tehlikeye düşüren, görevlileri hedef gösteren, terör ve çıkar amaçlı suç örgütü veya diğer suç örgütleri mensuplarının haberleşmelerine neden olan veya suç oluşturan ibareler içeren mektuplar kurum idaresi tarafından alıkonulabilmektedir. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, bu yasal yetki kullanılırken idarenin aldığı tedbirlerin Anayasa m. 13 kapsamında yer alan ölçülülük ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ilkelerine kesin surette riayet etmesi zorunludur.

Ölçülülük ilkesi, temel haklara yapılan müdahalenin, ulaşılmak istenen meşru amaca (kamu düzeni veya kurum güvenliğinin sağlanması) elverişli, gerekli ve orantılı olmasını emreder. Bu doğrultuda, disiplin kurulları ile kararları denetleyen yargı mercileri, mektupların hangi ifadelerinin somut bir tehlike yarattığını kanıtlarla desteklemeli ve mektubun tamamını alıkoymak yerine sakıncalı kısımların çizilerek verilmesi gibi, haberleşme hakkına daha az zarar verecek alternatif yöntemlerin kullanılabilirliğini mutlaka değerlendirmelidir. Yalnızca soyut bir tehlike varsayımı ile kanun hükümlerinin şablon olarak kararlara yazılması, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayan ölçüsüz bir hak ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı incelerken öncelikle ceza infaz kurumlarında bulunan başvurucuların göndermek istedikleri veya kendilerine gönderilen mektupların alıkonulmasının haberleşme hürriyetine yönelik açık bir müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Bu müdahalenin kanuni bir dayanağının ve kamu düzeni ile kurum güvenliğinin korunmasına yönelik genel ve meşru bir amacının bulunduğu kabul edilmiştir.

Bununla birlikte, müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli olup olmadığı ve ölçülülük ilkesine uyup uymadığı hususu titizlikle denetlenmiştir. Yapılan incelemelerde, mektupları alıkoyan ceza infaz kurumu disiplin kurullarının ve bu idari işlemleri daha sonra onaylayan derece mahkemelerinin kararları detaylıca irdelenmiştir. Söz konusu kararlarda, mektupların içeriğiyle ilişkili, somut olgulara dayanan ve müdahaleyi haklı çıkaracak yeterli bir gerekçenin bulunmadığı saptanmıştır. İdare ve yargı mercileri, sadece ilgili mevzuat hükümlerinin genel ifadelerine ve şablon cümlelere dayanmış, mektuplardaki hangi cümlenin, kelimenin veya ifadenin kurum güvenliğini ne şekilde tehlikeye düşürdüğünü somutlaştıramamıştır.

Daha da önemlisi, idare tarafından mektubun tamamının alıkonulmasının tek ve kaçınılmaz bir tedbir olup olmadığı hiçbir aşamada sorgulanmamıştır. Mektupların yalnızca sakıncalı görülen kısımlarının çizilerek, karartılarak veya kesilerek muhatabına ulaştırılması şeklindeki daha hafif ve orantılı alternatif tedbirlerin uygulanabilirliği yönünde ne disiplin kurulları ne de infaz hâkimlikleri tarafından bir değerlendirme yapılmamıştır. Derece mahkemelerinin de bu hususları denetimlerinde göz ardı etmesi ve şikâyetleri yüzeysel biçimde reddetmesi, haberleşme hakkına yapılan müdahalenin ölçüsüz ve dolayısıyla demokratik bir toplumda gereksiz olduğu kanaatini pekiştirmiştir. Tüm bu hukuki ve maddi eksiklikler, anayasal güvencelerin somut olayda korunamadığını açıkça ortaya koymuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mektupların alıkonulmasına dair yeterli gerekçenin bulunmaması ve alternatif tedbirlerin değerlendirilmemesi nedenleriyle başvurucuların Anayasa'nın 22. maddesinde güvence altına alınan haberleşme hürriyetinin ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.