Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İadede eski kadroya atanmamak özel hayata müdahaledir.
• Müdahalenin geçerli ve öngörülebilir kanuni dayanağı olmalıdır.
• Mesleki itibarı zedeleyen kategorik yasaklar anayasaya aykırıdır.

Bu karar, olağanüstü hâl komisyonu veya yargı kararıyla kamu görevine iade edilen kişilerin, sırf idari takdir yetkisi kullanılarak eski kadro, rütbe veya unvanlarına atanmalarını engelleyen işlemlerin anayasal haklara aykırı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Karar, haklarındaki terör örgütü üyeliği soruşturmalarından takipsizlik kararı alarak aklanan ve memuriyete dönen kamu görevlilerinin, idare tarafından hâlâ şüpheli görülerek pasif veya alt kadrolara atanmasının, kişilerin mesleki itibarlarını zedelediğini vurgulamaktadır. Bu durum, Anayasa'nın güvence altına aldığı özel hayata saygı hakkına doğrudan bir müdahale olarak değerlendirilmiş ve idarenin bu tür işlemlere dayanak yaptığı kanuni düzenlemenin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiğine dikkat çekilmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. Olağanüstü hâl döneminde ihraç edilip sonradan iade edilen emniyet teşkilatı, Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları ile diplomatik kariyer memurlarının eski görev yerlerine ve unvanlarına dönmelerinin önündeki engellerin hukuka aykırılığı bir kez daha tescillenmiştir. İdare mahkemelerinin, idarenin "kritik görevlerde bulunmalarında sakınca olduğu" şeklindeki soyut ve kategorik savunmalarını reddederek, Anayasa Mahkemesinin iptal kararı ışığında hukuka aykırı atama işlemlerini iptal etmeleri gerekeceği vurgulanmaktadır. Uygulamada, iade edilen personelin mesleki gelişimlerinin ve liyakatlerinin hiçe sayılarak araştırmacı gibi kadrolara atanması devrinin anayasal yargı denetiminden geçemediği kesinleşmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, emniyet müdürü olarak görev yapmaktayken kanun hükmünde kararnameler ile ihraç edilen ve sonrasında Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu tarafından görevlerine iade edilen başvurucular ile İçişleri Bakanlığı arasında yaşanmıştır. Başvurucular, ihraç edilmelerine neden olan soruşturmalardan takipsizlik kararı alarak aklanmış ve mesleğe iade edilmişlerdir. Ancak İçişleri Bakanlığı, başvurucuları eski emniyet müdürü rütbeleri ve kadroları yerine, Araştırma Merkezi Müdürlüğüne "araştırmacı" unvanıyla atamıştır. Başvurucular, rütbelerinin tenzil edildiğini, kariyer haklarının ellerinden alındığını ve toplum nezdinde şüpheli durumunda bırakıldıklarını ileri sürerek eski kadrolarına atanmak talebiyle idare mahkemelerinde iptal davası açmıştır. İdare mahkemeleri idari işlemleri iptal etse de bölge idare mahkemesi istinaf aşamasında idare lehine karar vererek atama işlemlerini hukuka uygun bulmuştur. Bunun üzerine başvurucular, özel hayata saygı hakkı ve masumiyet karinesi gibi anayasal haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle devletin kamu görevlilerinin mesleki hayatına yönelik müdahalelerinin, özel hayatın gizliliği ve korunması kapsamında incelenebilmesi için gerekli olan hukuki çerçeveyi ele almıştır. Bireylerin mesleki yaşamlarına yönelik her işlem otomatik olarak özel hayata saygı hakkını ihlal etmese de, kişinin itibarını, mesleki gelişimini ve üçüncü kişilerle olan ilişkilerini derinden etkileyen ve belli bir ağırlık düzeyine ulaşan müdahaleler, Anayasa m.20 kapsamında korunan özel hayata saygı hakkı çerçevesinde denetlenmektedir.

Somut uyuşmazlığın dayanağını oluşturan kural, 7075 sayılı Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun m.10/A hükmüdür. Bu düzenleme, genel kolluk kuvveti personelinden komisyon kararıyla göreve iade edilenlerin eski kadro, rütbe veya unvanlarına atanmalarını ilgili bakanın onayına bağlamış ve uygun görülmeyenlerin araştırma merkezlerinde istihdam edilmesini öngörmüştür.

Ancak, temel hak ve hürriyetlere yönelik müdahalelerin Anayasa m.13 uyarınca ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun olarak yapılabileceği ilkesi çok büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu anayasal prensipler doğrultusunda daha önceki bir norm denetimi kararında, anılan 7075 sayılı Kanun m.10/A düzenlemesini iptal etmiştir. İptal kararında, idareye bu denli geniş ve kategorik bir yetki verilmesinin, göreve iade edilen personelin iltisak veya irtibatlarına dair şüphelerin tam olarak ortadan kalkmadığı izlenimi oluşturduğu vurgulanmıştır. Kişilerin önceki mesleki unvan, kadro ve rütbelerinin ortadan kaldırılarak tamamen farklı bir statüde görevlendirilmeleri için idareye sınırları belirsiz bir yetki tanınmasının, hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı ve demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle kanunilik unsurunu taşımayan müdahaleler anayasaya aykırı kabul edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların emniyet müdürü olarak görev yaparken ihraç edilmeleri, ardından haklarındaki soruşturmaların takipsizlikle sonuçlanması üzerine görevlerine iade edilmeleri süreçlerini somut olay bağlamında incelemiştir. Mahkeme, başvurucuların eski görevleri yerine daha alt bir kadro olan "araştırmacı" pozisyonuna atanmalarının, mesleki yaşamları üzerinden özel hayatlarını ciddi şekilde etkilediğini ve mağdur statülerinin devam ettiğini tespit etmiştir.

Yapılan incelemede, ilk derece idare mahkemelerinin atama işlemlerini iptal etmesine rağmen, istinaf merciinin iptal edilen kanun hükmüne dayanarak "kritik görevlerde bulunmalarında sakınca olduğu" gerekçesiyle idari işlemleri onadığı görülmüştür. Ancak Anayasa Mahkemesi, göreve iade edilen kişilerin eski kadro, rütbe veya unvanlarına atanmasını engelleyen ve onları kategorik olarak araştırma merkezlerinde istihdam eden yasal düzenlemenin, daha önce Anayasa'ya aykırı bulunarak hukuk dünyasından kaldırıldığını hatırlatmıştır.

İptal kararına göre; kamu görevinden çıkarma işleminin dayanağı olan sebepler tamamen ortadan kalkmış olmasına rağmen, personelin eski görevlerine dönmesinin kategorik olarak yasaklanması, bu kişiler hakkındaki şüphelerin devam ettiği izlenimi yaratmaktadır. Bu durum, başvurucuların meslek hayatlarındaki kişisel gelişimlerini, çevreleriyle ilişkilerini ve itibarlarını olumsuz etkilemektedir. Hukuki ve fiili bir zorunluluk gösterilmeden, mesleki geçmişleri ve liyakatleri dikkate alınmaksızın idareye tanınan bu geniş yetkinin kanunilik şartını taşımadığı vurgulanmıştır. Temel haklara müdahalenin kanuni bir dayanağının kalmaması karşısında, idarenin tesis ettiği atama işlemi hukuka aykırı bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, müdahalenin dayanağı olan kanun hükmünün iptal edilmiş olması nedeniyle kanunilik şartının sağlanmadığına hükmederek Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.