Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanunla kurulmuş mahkeme hakkı mutlaktır.
• Hukuksuz organın kararı özel hayata müdahaledir.
• Hakimlerin ifade özgürlüğü yargı bağımsızlığını korur.
• Yargı dokunulmazlığının kaldırılması caydırıcı etki yaratamaz.
• Lehe ikinci derece kararı mağdur sıfatını kaldırmaz.

Bu karar, yargı bağımsızlığının ve kanunla kurulmuş mahkeme ilkesinin korunması bakımından hukuk dünyasında kritik bir öneme sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Polonya Yüksek Mahkemesi Disiplin Dairesi'nin hukuka uygun, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliği taşımadığına tereddütsüz biçimde hükmetmiş; bu nedenle, anılan merci tarafından bir hakimin dokunulmazlığının kaldırılması ve görevden uzaklaştırılması işlemlerinin adil yargılanma hakkını doğrudan ihlal ettiğini tespit etmiştir. Karar, yürütme organının yargı üzerinde baskı kurmak amacıyla oluşturduğu mekanizmaların Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi standartlarına açıkça aykırı olduğunu tescil etmektedir.

Kararın uygulamadaki en önemli emsal etkisi, hakimlerin mesleki güvencelerinin ve ifade özgürlüklerinin korunması noktasında ortaya çıkmaktadır. AİHM, yargı bağımsızlığını ve hukukun üstünlüğünü savunan bir hakimin, sırf bu eleştirileri nedeniyle hedef alınarak dokunulmazlığının kaldırılmasının, diğer tüm hakimler üzerinde de derin bir caydırıcı etki yaratacağını önemle vurgulamıştır. Ayrıca, hukuka aykırı bir organ tarafından alınan kararların özel hayata müdahale teşkil ettiği ve kanunla öngörülme şartını kesinlikle sağlamadığı belirtilmiştir. Bu durum, hakimlerin mesleki faaliyetleri ve kamuoyuna yönelik eleştirileri nedeniyle keyfi disiplin veya ceza soruşturmalarına maruz bırakılamayacağına dair oldukça güçlü bir uluslararası içtihat oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Polonya'da otuz yılı aşkın süredir başarıyla görev yapan, eski bir mahkeme başkanı ve aynı zamanda Yargıçlar Derneği Themis'in başkanı olan başvurucu hakim, hükümetin tartışmalı yargı reformlarını açıkça eleştirmiştir. Bu güçlü eleştirilerinin ardından, tarafsızlığı şüpheli olan Yüksek Mahkeme Disiplin Dairesi, bir savcının talebi üzerine başvurucunun yargı dokunulmazlığını kaldırmış, onu görevden uzaklaştırmış ve maaşında kesintiye gitmiştir. Başvurucu, kendisi hakkında karar veren Disiplin Dairesi'nin bağımsız ve kanunla kurulmuş bir mahkeme olmadığını, alınan bu haksız kararların mesleki ve özel hayatını derinden sarstığını ve asıl amacın yargı bağımsızlığını savunduğu için kendisini cezalandırmak olduğunu belirterek hukuki yollara başvurmuştur. Temel uyuşmazlık, bağımsız olmayan bir merciin aldığı bu kararların kişinin adil yargılanma, özel hayata saygı ve ifade özgürlüğü haklarını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 (adil yargılanma hakkı), AİHS m. 8 (özel hayata saygı hakkı) ve AİHS m. 10 (ifade özgürlüğü) hükümleri çerçevesinde titiz bir inceleme yapmıştır.

AİHS m. 6 kapsamında, bir uyuşmazlığı karara bağlayacak merciin mutlaka "kanunla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" olması şarttır. Yürütme ve yasama organlarının doğrudan veya dolaylı etkisi altında kurulan, atama usullerinde açık hukuka aykırılıklar bulunan kurulların mahkeme vasfı taşıyamayacağı yerleşik içtihatlarla sabittir. Bu ilke, adil yargılanma hakkının temel taşıdır.

AİHS m. 8 bağlamında, bir hakimin görevden uzaklaştırılması, maaşının kesilmesi ve mesleki itibarının zedelenmesi gibi yaptırımlar, kişinin mesleki çevresiyle ilişki kurma imkanını ve sosyal kimliğini doğrudan etkilediğinden özel hayata ağır bir müdahale teşkil eder. Bu müdahalenin hukuka uygun kabul edilebilmesi için, kararı veren merciin yasal ve meşru bir yargı organı olması ve bireye keyfiliğe karşı yeterli güvenceleri sunması kesinlikle gereklidir.

AİHS m. 10 yönünden ise, hakimlerin adaletin işleyişi ve hukukun üstünlüğü gibi hayati konularda görüş bildirme hakları, hatta görevleri bulunmaktadır. Yargı bağımsızlığına yönelik tehditler söz konusu olduğunda hakimlerin ifade özgürlüğü özel ve üstün bir korumadan yararlanır. Hakimlerin bu tür açıklamaları nedeniyle disiplin veya ceza soruşturmalarına maruz bırakılarak hedef alınmaları, ifade özgürlüğüne yönelik demokratik toplumda gerekli olmayan ve yargı camiasında caydırıcı etki doğuran orantısız bir müdahaledir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda başvurucu hakkında karar veren Yüksek Mahkeme Disiplin Dairesi'nin, üyelerinin atanma usulündeki ağır hukuka aykırılıklar ve yürütmenin belirgin etkisi nedeniyle AİHS m. 6 anlamında "kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" niteliğini taşımadığını şüpheye yer bırakmayacak şekilde tespit etmiştir. İkinci derece kurulun sonradan başvurucuyu haklı bulup görevine iade etmesi, ilk derece aşamasındaki bu temel yapısal hukuka aykırılığı ortadan kaldırmamış ve başvurucunun mağdur sıfatını düşürmemiştir.

Başvurucunun özel hayata saygı hakkı bağlamında, görevden uzaklaştırma, maaş kesintisi ve dokunulmazlığın kaldırılması işlemleri sonucunda mesleki itibarının, sosyal ilişkilerinin ve özel hayatının iç çemberinin ciddi şekilde zarar gördüğü belirlenmiştir. Müdahaleyi gerçekleştiren Disiplin Dairesi yasal bir mahkeme vasfı taşımadığından, bu müdahale hiçbir surette "kanunla öngörülme" şartını sağlamamış ve dolayısıyla AİHS m. 8 açıkça ihlal edilmiştir.

İfade özgürlüğü yönünden yapılan değerlendirmede, başvurucunun yargı reformlarını ve hukukun üstünlüğüne yönelik tehditleri eleştiren en açık sözlü hakimlerden biri olduğu özellikle dikkate alınmıştır. Mahkeme, başvurucuya yönelik dokunulmazlığın kaldırılması ve görevden uzaklaştırma gibi olağanüstü tedbirlerin, onun ifade özgürlüğünü cesurca kullanmasıyla doğrudan nedensellik bağı taşıdığına kanaat getirmiştir. Bu tür ağır tedbirlerin, sadece başvurucu üzerinde değil, diğer tüm hakimler üzerinde de yargı bağımsızlığını savunma konusunda korkutucu ve caydırıcı bir etki yarattığı saptanmıştır. Bu nedenle, uygulanan yaptırımların demokratik bir toplumda gerekli olmadığı ve kanunla öngörülme koşulunu dahi sağlamadığı kesin sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkının, özel hayata saygı hakkının ve ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.