Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklamanın hukukiliği denetiminde somut deliller incelenir.
• Kuvvetli suç şüphesinde delillerin toplanmış olması gerekmez.
• Makul süre şikayetlerinde tazminat davası yolu tüketilmelidir.
• Duruşmasız inceleme şikayetleri için tazminat davası açılmalıdır.

Bu karar, tutuklama tedbirinin hukuki olup olmadığı ve tutukluluk incelemelerinin usulüne ilişkin önemli sınırlar çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, tutuklamanın ön koşulu olan kuvvetli suç şüphesinin varlığını değerlendirirken, suç isnadına esas teşkil edecek şüphelerle mahkûmiyete gerekçe oluşturacak olguların aynı düzeyde olmasının beklenemeyeceğini vurgulamıştır. Soruşturma aşamasının doğası gereği, tüm delillerin toplanmış olması şartı aranmamaktadır. Özellikle makul süre ve duruşmasız inceleme iddiaları bakımından öncelikle kanunda öngörülen tazminat davası yolunun tüketilmesi gerektiği açıkça ortaya konulmuştur.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından, benzer zimmet ve görevi kötüye kullanma iddialarında, tutuklama tedbirine başvurulabilmesi için somut olgularla desteklenen delillerin yeterli olduğu kabul edilmiştir. Soruşturma evresinde şüphelilerin tamamlanmamış delil durumu, tanık beyanları ve resmi belgeler üzerinden tutuklama nedenlerinin varsayılabileceği gösterilmiştir. Ayrıca, tahliye edilmiş kişilerin tutukluluk süresi veya hâkim önüne çıkarılmama gibi şikâyetlerinde doğrudan anayasa yargısı yerine olağan kanun yollarının tüketilmesi kuralı, benzer davalar için yönlendirici ve bağlayıcı bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Menemen eski ilçe belediye başkanı olan başvurucu hakkında, belediyeye ait hurda niteliğindeki malzemelerin usulsüz bir şekilde ihalesiz olarak satıldığı iddiasıyla zimmet suçundan soruşturma başlatılmıştır. Başvurucu, bu soruşturma kapsamında gözaltına alınarak tutuklanmıştır. İlerleyen süreçte adli kontrol şartıyla tahliye edilen başvurucu; tutuklama tedbirinin hukuka aykırı olduğunu, tutukluluk incelemelerinin hâkim veya mahkeme önüne çıkarılmadan sadece dosya üzerinden yapıldığını ve tutuklu kaldığı sürenin makul olmadığını ileri sürmüştür. Bu iddialar doğrultusunda kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, ayrıca masumiyet karinesinin ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve ihlallerin tespiti talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının sınırlarını ve koruma mekanizmalarını ele almıştır. Kararın temelinde, tutuklama tedbirinin anayasal ve yasal çerçevesini çizen 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100 ile Anayasa m. 19 hükümleri bulunmaktadır.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, bir tutuklama tedbirinin hukuki olabilmesi için öncelikle kuvvetli suç şüphesinin varlığı aranır. Ancak tutuklama anında delillerin mahkûmiyete yetecek düzeyde toplanmış olması beklenmez. Soruşturma aşamasındaki deliller ile yargılama sonundaki delil seviyesi aynı düzeyde değerlendirilemez. İsnat edilen eylemin niteliği, delil karartma veya kaçma şüphesi gibi tutuklama nedenlerinin varlığı mahkemelerin takdirindedir.

Ayrıca, tutukluluğun makul süreyi aşması veya tutukluluk incelemelerinin hâkim önüne çıkarılmaksızın yapılması gibi şikâyetler yönünden 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca tazminat davası açma imkânı etkili bir iç hukuk yolu olarak öngörülmüştür. Bireysel başvurunun ikincillik niteliği gereği, tahliye edilmiş kişilerin bu tür şikâyetlerini öncelikle olağan kanun yolları olan tazminat davası ile çözmeleri beklenmektedir. İkincillik ilkesi, bireylerin hak ihlali iddialarını öncelikle derece mahkemelerinde ileri sürmeleri ve sonuç alamamaları durumunda anayasa yargısına başvurmaları gerektiğini ifade eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle başvurucunun tutukluluğun makul süreyi aştığına ve incelemelerin duruşmasız yapıldığına dair şikâyetlerini incelemiştir. Başvurucunun tahliye edilmiş olması nedeniyle, bu iddialara yönelik olarak 5271 sayılı Kanun m. 141 kapsamında tazminat davası açma yolunun etkili bir başvuru yolu olduğu saptanmıştır. Bu yollar tüketilmeden doğrudan bireysel başvuru yapıldığı için, söz konusu şikâyetler başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Tutuklamanın hukuki olmadığı iddiası yönünden ise esastan inceleme yapılmıştır. Başvurucu hakkında uygulanan tutuklama tedbirinin kanuni dayanağının bulunduğu ve meşru bir amaca hizmet ettiği tespit edilmiştir. İddianame ve soruşturma dosyasındaki tanık beyanları, resmi yazışmalar, yetkilendirme belgeleri, banka hesap hareketleri ve kamera kayıtları gibi delillerin, zimmet suçuna ilişkin kuvvetli suç şüphesini oluşturmak için yeterli olgusal temele sahip olduğu vurgulanmıştır.

Bununla birlikte, eylemin niteliği, soruşturma evresinde delillerin toplanma sürecinin devam etmesi ve delil karartma şüphesinin bulunması gibi olguların tutuklama nedenlerini haklı kıldığı ifade edilmiştir. Somut olayda çok sayıda şüphelinin bulunması ve soruşturmanın karmaşıklığı dikkate alındığında, uygulanan tutuklama tedbirinin ölçülü olduğu, bu aşamada adli kontrol hükümlerinin yetersiz kalacağına dair yerel mahkeme kararının temelsiz ve keyfî olmadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, tutuklamanın hukuki olmaması iddiaları yönünden kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.