Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yaşam hakkı etkili soruşturma yürütülmesini gerektirir.
• Soruşturma makul bir özen ve süratle tamamlanmalıdır.
• Gecikme tek başına yargılamanın etkisizliğine neden olabilir.
• Yaşam hakkı şüpheli yaralamaların aydınlatılmasını zorunlu kılar.

Bu karar, yaşam hakkının usul boyutunun ihlali bağlamında yargılama sürelerinin taşıdığı kritik önemi tüm açıklığıyla ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, hayati tehlike veya ağır yaralanma ile sonuçlanan olaylarda yürütülen ceza yargılamalarının sadece başlatılmasının ve delillerin toplanmasının yeterli olmadığını, sürecin mutlaka makul bir süratle nihayete erdirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Yargılamanın temyiz aşamasında makul olmayan bir şekilde ve uzun yıllar boyunca beklemesi, maddi gerçekliğin ortaya çıkarılmasını ve faillerin cezalandırılmasını gölgeleyerek devletin yaşam hakkını koruma konusundaki pozitif usul yükümlülüğünün ihlaline yol açmaktadır.

Kararın benzer davalardaki emsal etkisi, özellikle Yargıtay veya istinaf aşamalarında yıllarca bekleyen ceza dosyaları açısından oldukça belirleyicidir. Yüksek Mahkeme, davanın karmaşık olmamasına ve başvurucunun kusuru bulunmamasına rağmen, sadece temyiz mercii önündeki ağır iş yükü gibi idari sebeplerle yaşanan beş yılı aşkın gecikmeleri hukuken kabul edilemez bulmaktadır. Bu durum, uygulamada yerel mahkemelerin ve kanun yolu mercilerinin yaşam hakkını ilgilendiren ağır ceza veya asliye ceza dosyalarını çok daha ivedilikle ele alması gerektiği yönünde güçlü bir uyarı niteliği taşımaktadır. Aksi takdirde, hukuka aykırı eylemlere kayıtsız kalındığı izlenimi doğacak, mağdurların adalete olan inancı sarsılacak ve ceza adalet sisteminin caydırıcılığı telafisi imkânsız şekilde zedelenecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Sivas'ın Koyulhisar ilçesinde bir arazinin mülkiyetine ilişkin olarak görülen hukuk davası kapsamında yapılan keşif sonrasında taraflar arasında sözlü tartışma çıkmış ve bu tartışma kavgaya dönüşmüştür. Olay esnasında husumetli taraflardan biri, aracıyla hızlı bir şekilde başvurucu Ahmet Bektaş'a çarparak onu yol kenarındaki ahır duvarı ile araç arasında sıkıştırmıştır. Ağır şekilde yaralanan ve vücudunda çoklu kemik kırıkları oluşan başvurucunun hayat fonksiyonları bu olaydan ağır derecede etkilenmiştir. Olayın ardından başlatılan ceza soruşturması neticesinde, aracı süren şahıs hakkında neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçundan kamu davası açılmış ve yerel mahkemece hapis cezası verilmiştir. Ancak kararın temyiz aşamasında Yargıtay nezdinde beş yıldan fazla süre beklemesi ve yargılamanın toplamda altı yıl sekiz ayı aşması üzerine başvurucu, yargılamanın makul sürede bitirilmediğini ve yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğini iddia ederek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin yaşam hakkı kapsamında devletin sahip olduğu pozitif yükümlülüklere dair yerleşik içtihatları bu uyuşmazlığın temelini oluşturmaktadır. Yaşam hakkını korumak için oluşturulan yasal çerçevenin gereği gibi uygulanması ve bu hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak etkili bir yargısal sistem kurulması anayasal bir zorunluluktur.

Devletin usul yükümlülüğü, şüpheli her ölüm veya potansiyel olarak öldürücü nitelikteki ağır yaralama olaylarının sorumlularının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili bir ceza soruşturması yürütülmesini gerektirmektedir. Soruşturmanın etkili kabul edilebilmesi için makamların resen harekete geçmesi, tüm delilleri toplaması ve sürecin makul bir özen ve süratle yürütülmesi şarttır.

Olası cezai sorumluluğun tespiti adına yürütülen soruşturma sonrasında kovuşturma evresine geçilmiş ise bu aşama da etkili yargısal sistemin bir parçası olarak makul sürede tamamlanmalıdır. Olayların daha sağlıklı bir şekilde aydınlatılabilmesi, kişilerin hukukun üstünlüğüne olan bağlılığını sürdürmesi ve hukuka aykırı eylemlere hoşgörü gösterildiği izleniminin önüne geçilmesi adına yargılamalardaki gecikmelerden kaçınılmalıdır. Mahkemeler önündeki kovuşturmalarda yaşanan aşırı gecikme, tek başına yargılamanın etkisizliğine ve yaşam hakkının usul boyutunun ihlaline neden olabilmektedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amaçlanırken, bu sürecin adaletin tecellisini geciktirmeyecek şekilde planlanması, devletin Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında güvence altına alınan yaşama hakkını koruma ödevinin en önemli unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuya yönelik eylemin potansiyel olarak öldürücü nitelikte olması ve vücudunda meydana gelen çoklu kırıkların hayati fonksiyonlara ağır etkisi sebebiyle başvuruyu yaşam hakkı ve etkili soruşturma yükümlülüğü kapsamında incelemiştir. Olayın gerçekleşmesinin hemen ardından soruşturma mercilerinin resen harekete geçerek delilleri topladığı, şüpheliler ile tanıkların ifadelerine başvurduğu ve bir yıldan daha kısa bir süre içinde iddianame düzenleyerek yerel mahkemece karara bağlandığı tespit edilmiştir. Bu yönüyle ilk derece aşamasında soruşturmanın eksik veya yetersiz yürütüldüğüne dair bir bulguya rastlanmamıştır.

Ancak Mahkemenin sanık hakkında verdiği mahkûmiyet hükmü, temyiz kanun yolu aşamasında Yargıtay önünde beş yıldan daha fazla bir süre beklemiştir. Toplamda altı yıl sekiz ayı aşan bu yargılama sürecinin makul bir süratle yürütüldüğünü söylemek mümkün görülmemiştir. Davanın karmaşık nitelikte olmaması, başvurucunun sürecin uzamasına yol açacak herhangi bir tutumunun bulunmaması ve dosyanın kanun yolu incelemesinde uzun yıllar hareketsiz kalması, yargılamanın bu denli uzamasını haklı kılacak hiçbir yasal veya fiilî zorunlulukla açıklanamamıştır.

Yüksek Mahkeme, ikinci temyiz incelemesi aşamasında yaşanan bu aşırı gecikmelerin, mağdurların davanın hızla sonuçlandırılmasındaki menfaatlerini zedelediğini vurgulamıştır. Toplumdaki diğer bireylerin hukukun üstünlüğüne olan inancını koruması ve hukuka aykırı eylemlere hoşgörü gösterildiği veya kayıtsız kalındığı izleniminin doğmasının engellenmesi açısından, söz konusu ceza yargılamasının makul bir özen ve süratle yürütülmediği kanısına varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yargılama sürecinde yaşanan aşırı gecikmeler sebebiyle yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.