Makale

İnternet, doğası gereği bilgi paylaşımı ve bilgiye erişim mantığı ile kurulmuş bir sanal ortamdır ve başlangıçta regülasyon kurumlarının veya mahkemelerin müdahalesinin minimum düzeyde tutulması prensibi benimsenmiştir. Ancak günümüzde internet, kuruluş amacından bağımsız olarak her türlü ticari faaliyetin yürütüldüğü, devasa bir ekonomik ekosisteme dönüşmüştür. Online hizmet sunan şirketlerin dünyanın en değerli teşebbüsleri haline gelmesi, internet üzerinden yürütülen ticari işlemleri rekabet otoritelerinin odak noktası yapmıştır. Bu ticari ekosistemde, internet servis sağlayıcıları ve teknoloji devlerinin içerik erişimini kontrol etmesi, hukuki anlamda ciddi regülasyon ihtiyaçlarını doğurmuştur. Özellikle ağ tarafsızlığı ilkesi ve bu ilkenin ihlaliyle ortaya çıkan büyük veri üzerindeki monopolistik kontroller, bilişim hukuku ve rekabet hukuku bağlamında acil çözümler gerektiren temel sorunlar arasında yer almaktadır. Pazardaki rekabetin korunabilmesi için, bu alanlara yönelik hukuki düzenleme ve denetim faaliyetlerinin nitelikli ve proaktif olması kaçınılmazdır.

Ağ Tarafsızlığı İlkesinin Hukuki Çerçevesi

Büyük şirketlerin içerik erişimini ve dağıtımını kontrol altına alarak hangi içeriğin ne kadarlık bir ücretle tüketiciye sunulacağına karar vermelerini engellemek amacıyla ağ tarafsızlığı prensibi geliştirilmiştir. Bu prensip, internet servis sağlayıcılarının ilk gelen ilk hizmeti alır mantığı üzerine kurulu olan ve tüm internet trafiğine hiçbir ayrımcılık gözetmeksizin eşit davranılmasını emreden kilit bir kuraldır. Ağ tarafsızlığı, herhangi bir içeriğe öncelik verilmesini, içeriğin engellenmesini veya ekstra ücretlendirme yapılmasını kesinlikle yasaklamaktadır. Nitekim bu ilke sayesinde internet, rekabetin ve ifade özgürlüğünün korunduğu rakipsiz bir ortam halini almıştır. Ancak zaman içindeki regülasyon eğilimleri bu ilkeyi derinden sarsmıştır. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde 1934 tarihli Komünikasyon Yasası ile yetkilendirilen Federal Haberleşme Komisyonu, telekomünikasyon hizmetlerinden bilişim hizmetlerine kadar geniş bir yelpazede yeniden sınıflandırma yaparak internet servis sağlayıcılarına içerik sağlayıcılardan ücret talep etme yetkisi tanımıştır. Bu yasal esneklik, ayrımcılık yasağını delebilecek imtiyaz sözleşmelerine hukuki bir zemin hazırlamıştır.

Büyük Veri Kontrolü ve Kişisel Verilerin Korunması

Ağ tarafsızlığı ilkesi, yalnızca eşit veri aktarımını değil, aynı zamanda verilerin kontrolü ilkesini de güvence altına almayı hedefler. Bu kapsamda, internet servis sağlayıcılarının, kullanıcıların internet trafiğini izlemeleri ve devasa boyutlarda veri toplamaları engellenerek, özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin hukuka uygun işlenmesi güvence altına alınmaya çalışılır. Kullanıcıların tüm internet trafiği genellikle tek bir internet servis sağlayıcısından geçtiğinden, kullanıcı alışkanlıklarına dair büyük veri analizi yapılması bu şirketlere muazzam bir ticari avantaj sağlamaktadır. Kullanıcıları gözetleyerek elde edilen kişisel verilerin ve tüketim profillerinin büyük firmalarla ücret karşılığı paylaşılması, tüketicilerin mahremiyet haklarının açık bir ihlalidir. Bu durum, dijital pazarlamacıların tüketici davranışlarını hedef alan profilleme algoritmaları yaratmasına yol açmakta ve hukuki boyutta ciddi kişisel verilerin korunması ihlallerine temel oluşturmaktadır.

Federal Haberleşme Komisyonu İlkeleri ve Tüketici Hakları

Tüketicilerin korunması ve pazarda dürüst rekabetin sağlanabilmesi için internet ekosisteminin şeffaf ve rekabetçi kurallarla yönetilmesi elzemdir. İnternet servis sağlayıcılarının, hane halklarının internet bağlantıları üzerinde sahip oldukları doğal monopol gücü, hukuki çerçevede antitröst düzenlemeleri ile yakından denetlenmelidir. Aksi takdirde, pazar gücünü elinde bulunduran sağlayıcılar, istedikleri içeriği hukuka aykırı şekilde bloke edebilme veya fahiş ücretlendirmeler uygulayabilme imkanına kavuşacaktır. Darboğaz monopolü olarak adlandırılan bu ağ endüstrilerinde tüketici refahını sağlamak ve genişbant internet erişiminin şeffaf yapısını korumak amacıyla Federal Haberleşme Komisyonu tarafından kabul edilen 2005 tarihli prensipler şu tüketici haklarını vurgulamaktadır:

• Tüketiciler kendi tercihlerine göre yasal olan her türlü internet içeriğine erişim hakkına sahiptirler.
• Hukuken getirilen yükümlülükleri yerine getirmek şartıyla tüketiciler kendi tercihlerine göre istedikleri uygulama ve hizmeti kullanma hakkına sahiptirler.
• Tüketiciler kendi tercihlerine göre istedikleri cihaza bağlanma hakkına sahiptirler; ancak bu cihazların yasal olmaları ve ağa zarar vermemeleri şarttır.
• Tüketiciler şebeke sağlayıcıları, uygulama ve servis sağlayıcılar ve içerik sağlayıcılar arasında rekabet hakkına sahiptir.

Haksız Rekabet ve Monopolleşme Tehlikesi

İnternet üzerindeki trafiğin yönlendirilmesi ve kullanıcı hareketlerine göre şekillenen büyük veri, pazarın sınırlı sayıdaki teşebbüs tarafından domine edilmesine neden olmaktadır. İnternet servis sağlayıcılarının ve önde gelen teknoloji şirketlerinin fiyat ve içerik üzerindeki orantısız kontrolleri, pazarda bir tür duopol veya triapol yapısının doğmasına sebebiyet vermektedir. Kullanıcıların izlenmesi ve öğrenme algoritmaları vasıtasıyla sınıflandırılması sonucunda elde edilen devasa tüketici verisi, kolayca haksız bir rekabet silahına dönüşmektedir. Elde edilen bu verilerle tüketicilere yalnızca seçilmiş ürün ve hizmetlerin sunulması, pazara yeni giren şirketlerin haksız rekabet ortamında dezavantajlı konuma düşmesine yol açmaktadır. Telekomünikasyon ve internet gibi çok güçlü altyapı gerektiren endüstrilerdeki bu darboğaz tekellerini aşmak ve dürüst rekabeti tesis etmek için kapsamlı antitröst mekanizmalarının derhal devreye sokulması gerekmektedir.