Makale

Teknolojik gelişmelerin hukuk dünyasına entegrasyonu sonucunda ortaya çıkan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS), günümüz ceza muhakemesi uygulamalarında vazgeçilmez bir yere sahiptir. Ceza muhakemesi işlemleri, yargılamanın en az giderle ve makul sürede sonuçlandırılması hedefleri doğrultusunda dijitalleşmektedir. Bilişim hukuku perspektifinden bakıldığında, sistemin aynı ortamda bulunmayan kişiler arasında ses ve görüntünün elektronik ortamda eş zamanlı olarak iletilmesi ve kaydedilmesi işlevi, yargılamanın seyrini doğrudan etkilemektedir. Mevzuatımızda ilk olarak Ulusal Yargı Ağı Projesi (UYAP) kapsamında ele alınan elektronik işlemler, zamanla kanun, yönetmelik ve genelgelerle detaylı bir yasal zemine oturtulmuştur. Özellikle ifade alma, sorgu, duruşmaya katılım ve çeşitli dinleme işlemlerinde kullanılan bu yapının yasal sınırlarının ve usullerinin bilinmesi, hukuk uygulamaları açısından büyük önem taşımaktadır. Bu yazıda, SEGBİS'in kanuni ve idari dayanakları ile kişi ve mekân bazlı uygulama usulleri detaylı bir hukuki analizle ele alınmaktadır.

SEGBİS'in Temel Mevzuat Dayanakları

SEGBİS'in ceza muhakemesindeki hukuki temeli, öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümlerine dayanmaktadır. Kanun'a eklenen CMK madde 38/A ile her türlü ceza muhakemesi işleminin UYAP bilişim sistemi üzerinden yapılabileceği genel kurala bağlanmıştır. Ancak sistemin doğrudan düzenlendiği temel yasal dayanaklar; ifade, sorgu, tanık ve bilirkişi dinlenmesi gibi işlemleri kapsayan özel maddelerdir. Kanuni çerçevenin usul ve esaslarını belirlemek üzere çıkarılan Ceza Muhakemesinde Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminin Kullanılması Hakkında Yönetmelik, uygulamanın en temel kaynağıdır. Adalet Bakanlığı tarafından yürürlüğe konulan bu yönetmelik; sistemin kurulumu, kayıtların alınması ve saklanması gibi teknik ve idari süreçleri düzenler. Ayrıca uygulamada yeknesaklığı sağlamak amacıyla yayımlanan 150 No.lu Genelge, yargı makamlarının SEGBİS'i hangi koşullarda ve nasıl kullanacağına dair detaylı yönergeler içermektedir. Bu mevzuat bütünü, sistemin yargı çevresi dışında veya ceza infaz kurumlarında bulunan kişilere nasıl uygulanacağının yasal sınırlarını kesin olarak çizmektedir.

Kişiler Bakımından SEGBİS Uygulama Usulleri

Ceza muhakemesinde SEGBİS'in uygulanması, işlemin muhatabı olan kişinin sıfatına göre farklı usullere tabidir. Şüpheli ve sanıkların dinlenmesi sürecinde, CMK madde 147 kapsamında ifade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılması öngörülmüştür. Yurt içinde bulunan sanığın sorgusunun veya duruşmaya katılımının mahkemece zorunlu görülen hallerde aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle yapılması CMK madde 196/4 ile düzenlenmiştir. Sanıkların dışında tanık ve bilirkişilerin dinlenmesi söz konusu olduğunda, kişilerin duruşmaya getirilmesinin zor olduğu hallerde istinabe yerine SEGBİS kullanımına öncelik verilmektedir. Özellikle mağdur çocukların dinlenmesi veya tanıklığı maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için zorunlu olan ancak duruşmaya getirilemeyen kişilerin dinlenmesinde SEGBİS kullanılarak ses ve görüntü kaydı alınması emredici bir yasal kuraldır. Böylece, ilgililerin mahkeme huzuruna getirilmesinin yaratacağı zorluklar engellenerek, ifadelerin güvenli bir elektronik belge olarak dosyaya kazandırılması hedeflenmektedir.

Bulunulan Yer Bakımından Sistemin İşleyişi

Mevzuatımız, kişilerin bulundukları mekânlara göre SEGBİS kullanımını ayrıntılı olarak kategorize etmiştir. Yönetmelik hükümleri uyarınca, huzurda bulunamayanların dinlenmesi işlemi, talep eden makam tarafından kabul edilebilir bir mazeretin varlığına bağlanmıştır. En yaygın uygulama alanı olan ceza infaz kurumlarında bulunanların dinlenmesi ise, kişilerin duruşma salonuna fiziksel nakillerinden kaynaklanabilecek güvenlik risklerini ve zaman kayıplarını önlemek amacıyla teknik altyapı üzerinden sağlanmaktadır. Kurum içindeki özel odalarda yetkili personel eşliğinde kimlik tespiti yapılarak yargılamaya anlık katılım gerçekleştirilir. Aynı şekilde, tedavi kurumlarında bulunanlar da sağlık durumlarının elverdiği ölçüde hastane ortamından ayrılmadan sisteme dâhil edilebilmektedir. Bu mekânsal esneklik, yol tutuklaması gibi uzun ve mağduriyet yaratan uygulamaları sona erdirmiş, yakalama kararı üzerine en geç yirmi dört saat içinde yetkili mahkeme önüne çıkarılamayan kişilerin en yakın adliyeden SEGBİS ile sorgusunun yapılabilmesine olanak tanımıştır.

Soruşturma, Uzlaştırma ve Seri Muhakeme Evrelerinde Kullanım

SEGBİS, sadece kovuşturma evresindeki duruşmalarla sınırlı kalmayıp, ceza muhakemesinin alternatif çözüm yolları ve soruşturma aşamasında da aktif olarak kullanılmaktadır. Soruşturma evresinde Cumhuriyet Başsavcılıkları veya sulh ceza hâkimlikleri tarafından gerçekleştirilen işlemlerin kayda alınmasında sistem devrededir. Yakın zamanda mevzuatımıza giren seri muhakeme usulü kapsamında, Cumhuriyet savcısının şüpheliyi bilgilendirmesi ve usulün uygulanmasını teklif etmesi işlemleri, yönetmelik gereği SEGBİS aracılığıyla yapılabilmektedir. Benzer şekilde, onarıcı adalet kurumlarından olan uzlaştırma müzakereleri sürecinde, taraflardan birinin cezaevinde olması veya ulaşılamaması halinde uzlaştırmacı tarafından yapılacak teklifler ve görüşmeler sistem üzerinden yürütülebilmektedir. Bu durum, mevzuattaki ilgili yönetmeliklerle güvence altına alınmış olup, bilişim teknolojilerinin ceza muhakemesi evrelerinin tamamında yargılama faaliyetlerini kolaylaştırma ve hızlandırma amacına doğrudan hizmet ettiğini göstermektedir.

SEGBİS İşlemlerinin Yazılı Tutanağa Dönüştürülmesi

Sistemin yasal mevzuatı, alınan ses ve görüntü kayıtlarının salt dijital ortamda bırakılmasını yeterli görmemekte, bu kayıtların muhakkak yazılı tutanağa dönüştürülmesi şartını koşmaktadır. CMK madde 219 ve yönetmelik hükümleri gereği, elektronik ortamda elde edilen veriler vakit geçirilmeksizin belgelendirilmelidir. Bilişim hukuku bağlamında elektronik belgenin yasal usulleri şu şekildedir:

• İşlemin türüne göre hâkim, mahkeme başkanı veya Cumhuriyet savcısı ile zabıt kâtibi tarafından tutanak tutulur.
• Hazırlanan bu yazılı tutanaklar, yetkili kişiler tarafından güvenli elektronik imza (e-imza) ile imzalanarak UYAP sistemine kaydedilir.
• Ses ve görüntü kayıtlarının orijinal dijital halleri taraflara doğrudan teslim edilmez, ancak resmi bir talep halinde makam gözetiminde izletilebilir.
• Yargılamanın taraflarına sadece mevzuata uygun şekilde deşifre edilmiş ve resmi olarak imzalanmış yazılı SEGBİS tutanaklarının bir örneği verilir.