Makale

Aile hukuku bağlamında eşler arasında kurulan evlilik birliği, yalnızca şahsi ve manevi bir bağ yaratmakla kalmaz, aynı zamanda malvarlıksal anlamda da son derece detaylı ve ciddi hukuki sonuçlar doğurur. Evlilik birliği herhangi bir sebeple sona erdiğinde veya ölüm halinde mal rejiminin tasfiyesi gündeme geldiğinde, eşlerden birinin üçüncü kişilere veya ortak altsoya yaptığı sağlararası karşılıksız kazandırmalar büyük önem taşır. Kanun koyucu, bu tür kazandırmaların tasfiyedeki akıbetini belirlerken, işlemi yapmayan diğer eşin rızasını merkezi ve belirleyici bir noktaya yerleştirmiştir. Bir eşin, diğerinin rızasını almadan gerçekleştirdiği belirli kazandırmalar, mal rejiminin tasfiyesinde edinilmiş mallara değer olarak mutlaka eklenirken, işlemin yapıldığı sırada veya sonrasında rızanın varlığı bu eklemeyi kökten engeller. Dolayısıyla eşin rızası, tasfiye hesaplamalarının temel dinamiğini doğrudan etkiler ve miras paylarını değiştirir. Ancak bu rızanın yalnızca mal rejimi tasfiyesiyle sınırlı bir feragat mi olduğu, yoksa murisin ölümü halinde miras hukuku ve özellikle mirasta denkleştirme kurumu bağlamında da geniş çaplı bir feragat anlamına gelip gelmediği derin bir hukuki inceleme gerektirir. Uzman bir aile hukuku ve mal paylaşımı avukatı perspektifiyle yaklaşıldığında, eşin kazandırmaya verdiği onayın sınırları, sonuçları ve diğer yasal mirasçıların haklarına olan dolaylı etkileri titizlikle değerlendirilmelidir.

Mal Rejimi Tasfiyesinde Rızanın Hukuki Mahiyeti

Türk Medeni Kanunu uyarınca, kural olarak edinilmiş mallara katılma rejimini benimsemiş olan eşler, yasal sınırlar içinde kalmak kaydıyla hem kendi kişisel malları hem de edinilmiş malları üzerinde özgürce tasarruf yetkisine sahiptirler. Ancak bu özgürlüğün, mal rejiminin tasfiyesi aşamasında gündeme gelen çok önemli bir istisnası bulunmaktadır. Kanun, mal rejiminin sona ermesinden önceki son bir yıl içinde, eşlerden birinin diğerinin muvafakati ve rızasını almadan, olağan hediyeler haricinde yaptığı tüm karşılıksız kazandırmaları, tasfiye sırasında edinilmiş mallara eklenecek değerler arasında açıkça saymıştır. Bu emredici kuralın zıt anlamından çıkan hukuki sonuç oldukça nettir: Eğer eş, diğer eşin kendi malvarlığından veya edinilmiş mallarından yaptığı bu sağlararası karşılıksız kazandırmaya rıza göstermişse, söz konusu kazandırma tasfiye sırasında kesinlikle eklenmez. Eşin kazandırma işlemi anında, öncesinde veya sonrasında rızasını belirtmesi, hukuki niteliği itibarıyla mal rejiminin tasfiyesinde o kazandırmanın hesaba eklenmesinden açıkça feragat etmesi anlamına gelir. Bu rıza beyanı, herhangi bir katı şekil şartına tabi tutulmamış olup, somut olayın özelliklerine göre açık veya örtülü olarak verilebilmektedir.

Rızanın varlığı durumunda, kazandırmayı bizzat yapan eşin malvarlığından çıkan o büyük değer, diğer eşin tasfiye sonrasındaki katılma alacağı hesaplamasında kesinlikle dikkate alınmayacaktır. Eş, bilerek ve isteyerek onay verdiği bu hukuki işlem nedeniyle, kanundan ve mal rejiminden doğan hakkını kendi iradesiyle sınırlandırmış ve eksiltmiş olur. Aksi takdirde, yani geçerli bir rızanın bulunmadığı hallerde, kanun koyucu işlemi yapan eşin mal kaçırma kastının varlığını bir yasal karine olarak kabul etmiş ve rızası alınmayan mağdur eşin katılma alacağı hakkını güçlü bir şekilde koruma altına almıştır. Dolayısıyla, mal rejiminin tasfiyesi sürecinde bir kazandırmanın eklenecek bir değer olarak tasfiye masasına getirilip getirilemeyeceği, tamamen eşin bu işleme onay verip vermediği sorusunun cevabına sıkı sıkıya bağlıdır. Ancak eşin mal rejiminin işleyişi içinde verdiği bu maddi rızanın, evliliğin ölümle sona ermesi halinde ortaya çıkacak olan miras paylaşımı, tenkis ve denkleştirme yükümlülüklerine ne ölçüde etki edeceği, doktrinde çokça tartışılan ve mahkeme içtihatlarıyla şekillenen oldukça detaylı bir konudur.

Rızanın Mirasta Denkleştirme Talebine Kapsamlı Etkisi

Eşlerden birinin ölümü neticesinde mal rejiminin sona ermesi durumunda, hukuk sistemimizde hem mal rejiminin tasfiyesi hem de akabinde miras ortaklığının tasfiyesi olmak üzere birbirini izleyen iki ayrı tasfiye süreci yaşanır. Eşin, mal rejiminin tasfiyesinde hesaba eklenmesinden feragat niteliği taşıyan o ilk rızasının, miras hukukundaki geniş kapsamlı denkleştirme davası bağlamında da kesin bir feragat sayılıp sayılmayacağı oldukça mühim ve karmaşık bir sorundur. İsviçre Federal Mahkemesi'nin gelişen içtihatlarına ve Türk hukuk doktrinindeki güncel görüşlere bakıldığında, eşin altsoy için yapılan sağlararası karşılıksız kazandırmaya sadece rıza göstermesinin, kazandırmayı yapan muris eşin terekesine ilişkin denkleştirme talebinden bütünüyle ve sonsuza dek feragat edildiği anlamına gelmeyeceği kabul edilmektedir. Yani sadece mal rejimi bakımından rıza gösterilerek tasfiyeden bilinçli olarak dışlanan devasa bir kazandırma, miras hukuku kuralları devreye girdiğinde altsoy mirasçılar arasında denkleştirmeye konu olmaya devam edebilir.

Eğer eşin mal rejimindeki bu spesifik rızası, denkleştirme hakkından da tümden ve her koşulda feragat ettiği şeklinde geniş yorumlansaydı, bu durum kendisine sağlığında hiçbir kazandırma yapılmayan diğer altsoy mirasçıların miras paylarında telafisi güç yaralar açılmasına ve ciddi şekilde mağdur olmalarına yol açardı. Zira mirasta denkleştirme kurumu, mirasbırakanın sağlığında bazı mirasçılarına ayrıcalıklı olarak yaptığı kazandırmalarla bozulan yasal miras eşitliğini, ölümden sonra tereke hesaplamasında yeniden ve adil bir biçimde tesis etmeyi amaçlar. Bu ulvi sebeple doktrinde, eşin rızasının yalnızca kendi şahsi alacak hakkı aleyhine sonuç doğurması gerektiği, muris tarafından herhangi bir maddi destek veya kazandırma yapılmayan diğer altsoyun yasal zararına olacak şekilde çok geniş yorumlanmaması gerektiği güçlü bir biçimde savunulmaktadır. Dolayısıyla, işlemi onaylayan rıza veren eş bakımından mal rejiminde kısmi bir feragatten söz edilse de, kazandırmayı hiç almayan mağdur altsoy mirasçılar, kendi anayasal miras paylarının zedelenmemesi adına kazandırmanın terekeye aynen veya mahsuben iadesini yasal olarak isteyebilirler.

Çifte Tereke Hesaplama Yönteminin Uygulanması

Hukuk uygulamasında ortaya çıkan bu çok taraflı ve karmaşık durumu adil bir biçimde çözebilmek adına, doktrinde ikili bir hesaplama sisteminin kullanılması, zedelenen hakkaniyete en uygun çözüm olarak bulunmuştur. Bu hassas sisteme göre, nihai tereke paylaştırılırken kâğıt üzerinde iki ayrı farazi hesaplama yapılır. İlk hesaplamada, yapılan devasa kazandırmanın yalnızca yarısının denkleştirmeye konu edildiği varsayılır ve bu spesifik hesaplama, kazandırmayı yaparken eşin rızasını usulüne uygun alan murisin sağ kalan eşi ile bizzat lehine kazandırma yapılan şanslı altsoy arasındaki paylaştırmada kullanılır. İkinci ve bağımsız hesaplamada ise, kazandırmanın bütünü hiçbir rıza yokmuşçasına denkleştirmeye konu edilirmiş gibi devasa bir tereke toplamı bulunur. Bu yüksek toplam da kendisine muris tarafından hiçbir kazandırma yapılmamış olan, sistemdeki asıl mağdur konumdaki altsoyun hakkını net olarak belirlemek için temel esas alınır. Böylece eşin sırf kendi hür iradesiyle verdiği rıza, rıza mekanizmasının tamamen dışındaki diğer masum mirasçıların dokunulmaz miras payı haklarını olumsuz etkilemekten ve aşındırmaktan kesinlikle çıkarılmış olur.

Farklı İhtimallerin Hukuki Tasfiye Sonuçları

Sağ kalan eşin rızasının hem tasfiye hem de miras hesaplamalarına ve oranlarına olan direkt etkisini uygulamada netleştirmek adına masadaki farklı ihtimalleri detaylıca ele almak oldukça faydalı olacaktır. Eğer eşin verdiği rıza, hukuki bir yorumla her iki hukuki kurum yönünden (hem katılma alacağı hem de mirasta denkleştirme) mutlak ve devredilemez bir feragat sayılsaydı, rıza veren eşin miras payı oransal olarak oldukça artarken, kazandırma almayan üvey veya öz altsoyun miras payı dramatik ve haksız bir şekilde düşecektir. Çünkü murisin devrettiği o büyük kazandırmanın hiçbiri yasal olarak terekeye iade edilmeyecek, paylaşıma sokulmayacak ve çocuklar arasında olması gereken o hassas eşitlik tamamen bozulmuş olacaktır. Uzman hukukçuların, akademisyenlerin ve yüksek yargı kararlarının bu denli katı ve şekilci yorumu reddetmesinin en temel hukuki sebebi evrensel adaleti sağlama çabasıdır. Hukuk düzeni, bir hakkın kullanımından zımni feragati her zaman dar yorumlama eğilimindedir. Sırf evlilik içindeki malvarlığının bir altsoya devrine rıza gösterildi diye, ölümden sonra kanundan doğan tüm yasal mirasçı korumalarından zımnen vazgeçildiği gibi ağır bir sonuç yasalardan asla çıkarılamaz.

Doktrinde tartışılan diğer bir ihtimal ise rıza alınan kazandırmanın sadece yarısının denkleştirmeye tabi olması prensibidir. Bu makul senaryo hukuken uygulandığında, rıza gösteren eşin malvarlığında kendi eylemi nedeniyle haklı bir eksilme yaratılırken, kazandırma alan altsoy da haksız zenginleşmesini önlemek adına bir miktar borç altına girer. Ancak bu durumda bile kendisine hiç kazandırma yapılmayan diğer altsoyun maddi mağduriyeti tam ve kesin olarak giderilemez. İşte tam da bu haklı nedenlerle, doktrin tarafından geliştirilen çifte tereke hesaplama yöntemi en güvenli ve adil hukuki mekanizmadır. Uygulamada rızanın doğuracağı sonuçları anlamak için şu temel ihtimaller göz önünde bulundurulur:

• Kazandırmanın tümünün denkleştirmeye tabi tutulması halinde rıza veren eşin miras payı haksızca artar.
• Kazandırmanın sadece yarısının denkleştirilmesi, işlemi onaylayan eşin malvarlığında tutarlı bir eksilme yaratır.
• İki ayrı ve bağımsız hesaplama yapılması, mağdur olan altsoyun eksik miras payını talep etmesini doğrudan sağlar.
• Eşin rızasının mahkemelerce dar yorumlanması, mirasbırakanın çocuklar arasındaki adil dağıtım kastını korur.
• Mal rejiminde katılma alacağından feragat edilmesi, mirasta denkleştirmeden otomatik bir feragat kesinlikle doğurmaz.

Mal Rejimi ve Miras Davalarında Rıza İncelemesi

Güncel hukuk uygulamalarında ve mahkeme pratiklerinde eşin rızası meselesi ele alınırken, usul hukuku gereği öncelikle aile mahkemelerinde mal rejiminin tasfiyesine yönelik kapsamlı davalar görülür ve karara bağlanır. Bu kritik aşamada mahkeme tarafından, ihtilaflı kazandırmanın yapıldığı kesin an, rızanın hukuken geçerliliği, rızanın hata veya hileyle alınıp alınmadığı ve kazandırmanın eklenecek değer niteliğinde olup olmadığı titizlikle tespit edilir. Eş, özgür iradesiyle onay verdiğini mahkeme huzurunda inkar etmediği veya rızanın geçersizliğini ispatlamadığı sürece, o devasa kazandırma tutarı tasfiye hesabında edinilmiş mallara kesinlikle eklenemez. Mal rejiminin aile mahkemesince bu şekilde tasfiye edilmesinin ve kesinleşmesinin ardından, elde edilen ve somutlaşan net tereke üzerinden yetkili sulh hukuk veya asliye hukuk mahkemelerinde miras paylaşımı ve denkleştirme aşamalarına geçilir. Burada, sırf eşin rızası nedeniyle mal rejiminde kasıtlı olarak dışarıda bırakılan kazandırmanın, mirasta sağlararası karşılıksız kazandırma kapsamında diğer mirasçılara karşı yasal bir denkleştirme borcu yaratıp yaratmadığı derinlemesine değerlendirilir.

Mahkemelerin bu karmaşık davalardaki temel yaklaşımı, murisin işlem sırasındaki asıl iradesini ve sağ kalan eşin bu işleme neden onay verdiğini ortaya çıkarmaktır. Çoğu olayda sağ kalan eş, evlilik birliğinin huzuru için veya murisin ısrarıyla bu devir işlemlerine rıza göstermektedir. Ancak bu rıza, evliliğin sona ermesinden sonra başlayacak olan miras davasında, rızanın tarafı olmayan üçüncü kişilerin yasal haklarını gasp edecek bir silaha dönüşmemelidir. Denkleştirme davasına bakan hâkim, eşin rızasının mal rejimi tasfiyesindeki etkisini veri olarak kabul etse de, mirasın adil dağıtımı için mirasbırakanın tüm malvarlığı hareketlerini denkleştirme süzgecinden geçirir. Eğer muris, altsoyları arasındaki eşitliği bozacak düzeyde büyük bir sermaye devrini, eşinin rızasını kalkan yaparak gerçekleştirmişse, mahkeme çifte hesaplama veya benzeri hakkaniyetli yöntemlerle diğer yasal mirasçıların saklı veya yasal paylarını koruma altına alır. Bu süreç, hukukumuzda mal rejimi ve mirasın nasıl birbiriyle etkileşim içinde ama bağımsız kurallarla yürüdüğünün en açık göstergesidir.

Genel hukuki bir çerçeveden sonuç olarak değerlendirildiğinde, aile hukuku ve miras hukuku ekseninde eşin büyük malvarlığı devirlerine verdiği rıza, her iki hukuki tasfiye sürecinin de en hayati ve kilit unsurudur. Mal rejiminin herhangi bir sebeple sona ermesi durumunda, yasal olarak geçerli bir rızanın varlığı katılma alacağının kapsamını ve miktarını doğrudan daraltır; ancak bu rızaya bağlı feragatin miras hukukuna ve denkleştirme kurumuna sirayeti oldukça sınırlı tutulmuştur. Modern hukuk sistemi, bir yandan işlemi onaylayan sağ kalan eşin hür iradesini ve sözleşme serbestisini dikkate alırken, diğer yandan evlilik birliğinin veya o işlemin tamamen dışındaki diğer yasal mirasçıların, özellikle de mağdur edilen diğer altsoyun ekonomik geleceğini güçlü bir şekilde korumayı gözetir. İleride yaşanabilecek ağır hukuki ihtilafların önlenmesi ve her taraf için adil bir tasfiye işleminin gerçekleştirilmesi adına, her somut olayda eşin rızasının kapsamının, kazandırmanın asıl niteliğinin ve diğer mirasçıların olası ihlal edilen haklarının uzman bir avukat bakış açısıyla detaylıca incelenmesi yasal bir zorunluluktur. Mirasçılar arasında iradi veya gayri iradi olarak bozulan yasal eşitlik, eşin rızasına rağmen hukukumuzdaki denkleştirme mekanizması sayesinde titizlikle onarılmaya çalışılır.