Makale

Evlilik birliği, eşlerin hayatlarını manevi anlamda birleştirdikleri bir kader birliği olmasının yanı sıra, beraberinde kurulan son derece önemli ve çok katmanlı iktisadi bir birlikteliktir. Toplumun temel taşı olan ailenin ekonomik boyutu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu çerçevesinde özenle ve detaylı bir biçimde düzenlenmiştir. Kanun koyucu, evlilik süresince elde edilen malvarlığı değerlerinin statüsünün belirlenmesi, eşlerin birbirlerine ve üçüncü kişilere karşı finansal sorumluluklarının sınırlarının çizilmesi ve doğabilecek hak kayıplarının önüne geçilmesi amacıyla kapsamlı kurallar ihdas etmiştir. Bu kurallar bütünü, eşlerin evlilik süresince tabi olduğu hukuki ve ekonomik yapıyı, yani mal rejimini oluşturur. Tarihsel sürece bakıldığında, mülga 743 sayılı Kanun döneminde uygulanan yasal mal ayrılığı rejiminin bilhassa çalışma hayatında yer almayan ve ev içi emeğiyle aileye katkı sunan kadınlar aleyhine ciddi adaletsizlikler yarattığı görülmüştür. Bu adaletsizliklerin giderilmesi amacıyla 2002 yılında yürürlüğe giren yeni yasal düzenlemelerle birlikte malvarlıklarının sınıflandırılmasında daha hakkaniyetli bir sistem hedeflenmiştir. Eşlerin kendi aralarında bir sözleşme yapmadıkları durumlarda yasa gereği uygulanan kurallar bulunduğu gibi, kanunun tanıdığı sınırlar içerisinde tarafların serbest iradeleriyle şekillendirebilecekleri alternatif rejimler de mevcuttur.

Türk Medeni Kanununda Düzenlenen Mal Rejimi Türleri

Türk Medeni Kanunu, eşler arasında uygulanabilecek mali kuralları, sınırlı sayı ilkesi gereğince belirli tiplere ve katı kurallara bağlamıştır. Kanun koyucu, evlenirken iradesini açıkça ortaya koymayan eşlerin ekonomik durumunu havada bırakmamak adına eksik iradeyi tamamlayarak bir yasal mal rejimi öngörmüştür. Bununla beraber, taraflara sözleşme özgürlüğü kapsamında seçebilecekleri alternatifler de sunulmuştur. Yürürlükteki yasal mal rejimi, toplumdaki adaleti sağlama ve bilhassa ev ve aile bakımını üstlenerek çalışma hayatında dezavantajlı konuma düşebilen eşin görünmez emeğini koruma gayesiyle kabul edilen edinilmiş mallara katılma rejimi olarak belirlenmiştir. Kanun gereği 1 Ocak 2002 tarihinden sonra evlenen tüm çiftler veya bu tarihten önce evlenmiş olup bir yıllık yasal geçiş süresi zarfında başka bir seçim yapmayanlar bu yasal rejime tabi kabul edilmektedir. Yasal mal rejiminin yanı sıra eşler, noter huzurunda düzenleme veya onaylama şeklinde yapacakları usulüne uygun geçerli bir sözleşme ile diğer seçimlik rejimlerden birini serbestçe tercih edebilirler. Bu noktada tarafların tamamen kendilerine özgü, kanunda karşılığı bulunmayan karma bir sözleşme veya rejim yaratma hakları kesinlikle bulunmamaktadır; medeni hukukta tipe bağlılık kuralı esastır ve sınırları katıdır.

Kanunda açıkça düzenlenen ve tarafların seçimine sunulan yasal ve seçimlik mal rejimleri şunlardır:

• Edinilmiş mallara katılma rejimi
• Mal ayrılığı rejimi
• Paylaşmalı mal ayrılığı rejimi
• Mal ortaklığı rejimi
• Olağanüstü mal rejimi

Bu alternatif rejimlerden ilki olan mal ayrılığı rejiminde, kadın ve erkeğin malvarlıkları bütünüyle birbirinden bağımsız olup, her eş kendi malvarlığı üzerinde tek başına tasarruf, yönetim ve yararlanma hakkına sahiptir. Paylaşmalı mal ayrılığı rejiminde ise, yine malların ayrılığı asıl olmakla birlikte, ailenin ekonomik geleceğini uzun vadede güvence altına almaya yönelik spesifik yatırımlar ile ailenin ortak kullanımına fiilen özgülenen belirli malların eşit paylaşımı esası getirilmiştir. En sıkı ve yoğun ekonomik entegrasyonu barındıran mal ortaklığı rejimi, eşlerin belirli mal grupları üzerinde elbirliği mülkiyetine sahip olmalarını zorunlu kılar. Ayrıca kanunda, haklı sebeplerin varlığı halinde kendiliğinden devreye giren veya talep üzerine mahkemece hükmedilen olağanüstü mal rejimi düzenlemesi de mevcuttur. Eşlerden birinin iflas etmesi veya ailenin menfaatini tehlikeye atması gibi spesifik durumlarda uygulanan bu rejim, özünde eşleri koruyan bir mal ayrılığı sistemidir.

Yasal Rejimde Edinilmiş Malların Kapsamı

Yasal mal rejiminin hakim olduğu evliliklerde eşlerin malvarlıkları, kanun tarafından oldukça belirgin ve kesin bir biçimde iki temel gruba ayrılmıştır. Bu hukuki ayrımın sonuçları gelecekteki olası uyuşmazlıklar açısından hayati derecede büyüktür ve ilk grubu edinilmiş mallar oluşturur. Kanunun yaptığı genel tanıma göre edinilmiş mal, eşlerin her birinin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek, yani belli bir fiili emek, maddi bedel veya ekonomik sermaye sarf ederek aktif bir şekilde elde ettikleri her türlü malvarlığı değeridir. Kanun koyucu, evlilik içerisindeki maddi ve manevi dayanışmayı, eşlerin fiili iş birliğini gözeterek, eşlerden birinin çalışmasının karşılığı olan her türlü edinimi istisnasız bir biçimde bu grup içerisinde mütalaa etmiştir. Bir eşin özel veya kamu sektöründe çalışması karşılığında hak ettiği net maaş, dönemsel prim, bahşiş, vekâlet ücreti ve ikramiyeler ile serbest meslek icrasıyla elde ettiği tüm gelirler doğrudan doğruya bu kategoriye dâhil olmaktadır. Yalnızca kas gücüne dayalı fiziksel emekle değil, fikri veya düşünsel sanatsal faaliyetler sonucunda kazanılan telif hakkı, marka değeri, patent hakları veya ticari şirket kâr payları gibi ekonomik değeri olan edinimler de yasa gereği edinilmiş mallar havuzunda işlem görür. Bu malvarlıklarının tapuda veya sicilde kimin adına kayıtlı olduğunun, ayni hakkın kimde bulunduğunun hiçbir pratik önemi yoktur.

Bununla birlikte, sosyal güvenlik kurumları ile sosyal yardım kuruluşlarının yapmış olduğu maddi ödemeler de yasal çerçevede edinilmiş mallar sınıfına dâhil edilir. Kişinin aldığı emekli maaşı, işsizlik ödeneği, yaşlılık aylığı veya uzun yıllar süren çalışma hayatı sonucu hak kazandığı kıdem tazminatı gibi ödemeler, mal rejiminin fiilen devam ettiği döneme isabet eden kısımlarıyla yasal rejimin koruması altındadır. Buna benzer bir mantıkla, çalışma gücünün bedensel bir zarar neticesinde kaybı dolayısıyla ödenen maddi tazminatlar da, örneğin bir trafik kazası veya haksız fiil sonrası hak kazanılan yüksek meblağlar, o eşin yitirdiği mesleki enerjinin telafisi niteliğini taşıdığı için emredici yasa uyarınca edinilmiş mal sayılır. Ayrıca, Türk Medeni Kanunu açıkça belirtmektedir ki, şahsi malvarlıklarından elde edilen ticari kazançlar veya tarımsal gelirler, kiraya verilen evden alınan kira bedelleri ile bankadaki kişisel paranın ürettiği faiz gibi hukuki ve doğal ürünler de yasa gereği edinilmiş mal niteliğini haizdir. Tüm bu sayılanların yerine sonradan ikame edilen her türlü yeni mal veya bedel de yasal niteliğini aynı şekilde muhafaza ederek edinilmiş mallar grubunda yer almaya devam edecektir.

Kişisel Mallar ve Yasal Sınıflandırmadaki Yeri

Yasal malvarlığı rejiminin diğer kutbunu oluşturan kişisel mallar, kanun metninde tahdidi, yani kesin olarak sınırlı sayıda sayılmış olup, tarafların evlilik birliği içerisindeki ekonomik ve mülkiyet bağımsızlıklarını temsil eden çok özel değerlerdir. Yasa hükümlerine göre, eşlerden yalnızca birinin doğrudan şahsi kullanımına tahsis edilen kıyafet, tıraş makinesi, makyaj ürünleri, erkeklerin kol saatleri, spor aletleri veya av tüfekleri gibi nesneler doğrudan doğruya o eşin kişisel malı kabul edilir. Bu istisnai eşyaların ailenin diğer bireyleri tarafından müşterek kullanılmıyor olması ve ilerisi için bir yatırım gayesi taşımaması elzemdir. Aynı zamanda, mal rejiminin resmen başladığı evlenme tarihinde eşlerin kendi öz mülkiyetinde hali hazırda var olan her türlü eski malvarlığı değerleri ile evlilik sürerken miras yoluyla intikal eden, ya da üçüncü kişilerden bağışlama suretiyle elde edilen karşılıksız edinimler kanun gereği tamamen kişisel maldır. Karşılıklı bir bedel ödenmeksizin kazanılan şans oyunları büyük ikramiyelerinin de bu yasal grupta yer alacağına dair yerleşik hukuki görüşler ve yargı kararları bulunmaktadır. Tüm bunların ötesinde manevi tazminat alacakları da kişinin doğrudan doğruya bedeni ve ruhi bütünlüğündeki sarsıntıların telafisi amacını taşıdığından, kanun koyucu tarafından özellikle kişisel mal grubuna dâhil edilmiştir.

Kişisel malların bedeli karşılığında satılması, farklı bir gayrimenkulle trampa edilmesi veya nakit karşılığıyla yepyeni bir somut varlık alınması durumunda ortaya çıkan tüm ikame değerler de, orijinal malın ayni karakterini taşıyarak kişisel mal olmaya yasal olarak devam edecektir. Eşler, bu temel kanuni sınıflandırmanın son derece katı kurallarına ek olarak, yasanın izin verdiği dar bir hukuki çerçeve içerisinde yapacakları özel sözleşmelerle kişisel malların hukuki kapsamını belirli bir seviyede genişletebilirler. Örneğin, eşin serbest muhasebeci olarak mesleğini icra etmesi için zorunlu olan ofis malzemeleri, doktor muayenehanesindeki tıbbi cihazlar veya şahsi ticari işletmenin faaliyetini idame ettiren temel üretim donanımları, usulüne uygun akdedilecek bir mal rejimi sözleşmesi ile kişisel mülkiyet alanına kalıcı biçimde çekilebilir. Benzer şekilde, kanunen edinilmiş mal sayılması gereken ve tamamen kişisel sermayeden doğan yüklü faiz ya da kira gelirlerinin de, noter onaylı bir sözleşme vasıtasıyla kişisel mal grubuna dönüştürülmesi hukuken mümkündür. Aidiyeti ve kökeni hiçbir suretle kanıtlanamayan veya eşler arasında derin çekişmeli olan tüm varlıklar ise emredici nitelikteki edinilmiş mal karinesi uyarınca yasal mal rejiminin o büyük ortak havuzuna dâhil edilir.

Paylı Mülkiyete Konu Malvarlığı Değerlerinin Durumu

Evlilik birliği süresince kurulan uzun vadeli ekonomik yaşamda, edinilen her değerli malvarlığı mutlaka eşlerden birinin tek başına kati mülkiyetinde olmak veya o şekilde tescil edilmek zorunda değildir; tarafların birlikte finansman sağlayarak resmi tapuda yarı yarıya veya farklı yüzdelik oranlarda hak sahibi oldukları paylı mülkiyet kurumlarına uygulamada sıklıkla rastlanmaktadır. Medeni Kanun koyucu, mülkiyetin gerçekte kime ait olduğu konusundaki makul şüphe ve derin anlaşmazlıkları yargılama sürecinde gidermek maksadıyla, eşlerden birine aidiyeti kesin ve yazılı belgelere dayandırılamayan tüm malvarlığı değerlerini doğrudan doğruya eşlerin paylı mülkiyetinde kabul eden adi bir karine öngörmüştür. Eşler arasındaki duygusal ve mali bağımlılığın gelecekte getirebileceği ağır riskleri baştan dengelemek amacıyla, yasal mal rejimi kesintisiz devam ettiği müddetçe paylı mülkiyete konu bir özel mal üzerinde eşlerin birbirlerinin sarih rızası olmadan tek başına tasarrufta bulunmaları özel bir yasa hükmüyle yasaklanmıştır. Evlilik süresince ortak kullanılan bir taşınmazın hissesinin diğer eşten gizlenerek rızasız şekilde devri, iyi niyetli üçüncü kişilerin varlığı istisna teşkil etmek üzere yetkisiz tasarruf olarak değerlendirilir.

Yasal Sınıflandırmada İspat Kurallarının Rolü

Hukuki uyuşmazlıklarda geçerli evrensel bir temel ilke olan "iddia eden taraf, ileri sürdüğü iddiasını ispatla mükelleftir" kuralı, aile hukukunda malvarlıklarının detaylı biçimde sınıflandırılmasında da geçerliliğini kesin olarak korumaktadır. Bununla birlikte, yasa koyucu evliliğin doğasından kaynaklanan belge eksikliklerini ve ispat zorluklarını aşabilmek için ispat yükünü hakkaniyetle dağıtan spesifik karineler getirmeyi ihmal etmemiştir. Hukuki sistemimizdeki en belirleyici ve koruyucu norm, hiç şüphesiz "Bir eşin bütün malları, aksi açıkça ispat edilinceye kadar otomatikman edinilmiş mal kabul edilir" yönündeki evrensel nitelikli yasal ilkedir. Bu adi karine, taraflar arasında cereyan eden mal çekişmelerinde ekonomik olarak zayıf konumda olan veya malın tarihsel geçmişini kâğıt üzerinde belgelendirmekte aşırı güçlük çeken eşi koruyan çok pratik bir muhakeme mekanizması sunar. Kendisine ait bir değerli taşınmazın, limited şirketin veya banka hesabındaki nakdi mevduatın kişisel kökenden geldiğini, evlilik öncesi şahsi birikimlerine dayandığını veya kanbağı olan ailesinden gelen karşılıksız bir bağışa dayandığını şiddetle savunan eş, bu ekonomik bağlantıyı yargılama makamı önünde net, tutarlı ve kesin delillerle somut biçimde ortaya koymak zorundadır.

Mahkemeler önünde zorunlu ispat kuralları işletilirken tanık beyanları, resmi tapu kayıtları, banka dekontları, geçmişe dönük hesap hareketleri ve ticari kredi ödeme planları gibi somut ve objektif deliller hayati derecede büyük rol oynar. Uygulamada, eşlerin uzun evlilik yılları süresince ortaklaşa yaptıkları yüksek tutarlı yatırımların asıl finansal kaynağının kesin tespitinde son derece karmaşık hukuki uyuşmazlıklar ortaya çıkmaktadır. Örneğin bir eşin, kişisel mal niteliğindeki müstakil taşınmazının nakit karşılığında satılarak onun yerine tamamen yepyeni bir lüks taşınmaz alınması spesifik durumunda, söz konusu ardışık işlemin birbiri ardına kesintisiz yapıldığına dair teknik illiyet bağının somut bankacılık belgeleriyle tam olarak ispatlanması oldukça kritiktir. Bu ispat sağlandığı takdirde, eşya hukukundaki geçerli ikame ilkesi gereği yeni alınan taşınmaz da doğrudan şahsi ve kişisel mal olarak tasnif edilerek yasal güvence altına alınır. Türk Medeni Kanunu içerisine özenle serpiştirilmiş bu güçlü yasal karineler ve sıkı ispat kuralları, eşler arasındaki o hassas ekonomik dengenin uzun vadeli korunması ve sarsılan adaletin yeniden temin edilmesi açısından vazgeçilmezdir.

Bütün bu açıklamalar ışığında sonuç itibarıyla, Türk medeni hukuk sisteminin sarsılmaz ana yapı taşlarından biri olarak nitelendirilen yasal mal rejimi ve buna sımsıkı bağlı olan malvarlığı sınıflandırmaları, günümüz modern aile ekonomisinin âdeta yazılı bir anayasası niteliğini taşımaktadır. Eşlerin yasanın çizdiği kati sınırlar dâhilinde belirli bir hareket kabiliyetine ve sözleşme serbestisine sahip olması, kendi aralarında fiilen oluşturdukları o görünmez muazzam ekonomik ortaklığın kanun gücüyle etkin bir koruma altına alındığının en somut göstergesidir. Edinilmiş değerler ile şahsi mal ayrımının bu denli keskin, detaylı ve özel yasal kriterlere bağlanması, gelecekte eşler arasında doğması kuvvetle muhtemel derin hukuki ihtilafların hakkaniyete ve adalete en uygun şekilde yargı önünde çözülebilmesini doğrudan garantilemektedir. Her bir malvarlığı değerinin; asli alım kaynağı, sicile tescil edilme ve fiili edinme tarihi ile temel finansman yöntemi gibi son derece teknik detaylar ışığında tek tek ele alınması zorunluluğu, bu hukuki alanın ne denli sofistike bir yaklaşım ve çok boyutlu bir hukuki analiz gerektirdiğini gözler önüne sermektedir.