Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Bekir Karataş | 2020/31677 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Avukatla mahpus arasındaki yazışmalarda gizlilik esastır.
• Avukat mektubu ancak makul gerekçeyle denetlenebilir.
• Ayrıcalıklı denetim usulü demokratik toplumun gereğidir.
• Etkili başvuru hakkı asgari yargısal güvenceleri gerektirir.
• İnfaz hâkimlikleri uyuşmazlığın esasını bütünüyle incelemelidir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların avukatlarıyla olan haberleşmelerine yönelik müdahalelerin sınırlarını ve bu müdahalelere karşı başvurulabilecek hukuki yolların etkinliğini ortaya koyması bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların avukatlarıyla yaptığı yazışmaların savunma hakkı ve avukat-müvekkil ilişkisinin gizliliği bağlamında özel bir korumaya tabi olduğunu güçlü bir biçimde vurgulamıştır. İdarenin, avukat tarafından gönderilen mektupları genel denetim usullerine tabi tutarak içeriklerindeki belgelere el koyması, açık ve makul bir güvenlik riski ortaya konulmadığı sürece haberleşme hürriyetini ve etkili başvuru hakkını zedelemektedir.

Kararın emsal niteliği, özellikle infaz hâkimliklerinin şikâyet başvurularını incelerken şekilci bir yaklaşımdan uzaklaşarak uyuşmazlığın esasına girmeleri gerektiğine işaret etmesinde yatmaktadır. Mahkemeler, idarenin ret gerekçelerini ve mahpusun şikâyetlerini bütünüyle ele almalı, keyfîliği önleyecek düzeyde ilgili ve yeterli gerekçe sunmalıdır. Etkili başvuru hakkının kâğıt üzerinde kalmaması, pratikte de işleyen ve mahpusa asgari güvenceler sunan bir mekanizma olarak işletilmesi hukukun üstünlüğü ilkesinin temel bir gereğidir. Bu yönüyle karar, ceza infaz kurumu uygulamalarına karşı yapılan itirazlarda yargı mercilerinin daha titiz ve esasa odaklanan bir inceleme yapmaları yönünde bağlayıcı bir standart getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Sincan 2 No.lu F Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu bulunan başvurucuya, avukatı tarafından bir mektup gönderilmiştir. Mektubun ekinde hukuki makaleler, yabancı dil öğrenimine ilişkin internet çıktıları ve başvurucunun kızının adının geçtiği şiirler yer almaktadır. Ceza infaz kurumu idaresi, eğitim kurulu kararına dayanarak bilgisayar çıktısı şeklindeki bu dokümanları başvurucuya teslim etmemiştir. Başvurucu, belgelerin kendisine verilmesi talebiyle kurum müdürlüğüne başvurmuş ancak olumsuz yanıt almıştır. Bunun üzerine İnfaz Hâkimliğine şikâyet yoluna giden başvurucunun talebi, öncelikle kuruma başvurmadığı gibi hatalı bir usulü gerekçe gösterilerek esasa girilmeden reddedilmiştir. Ağır Ceza Mahkemesine yapılan itirazın da sonuçsuz kalması üzerine, avukat-müvekkil ilişkisinin gizliliğine müdahale edildiği, haberleşme hürriyetinin ve etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuru yapılmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 22. maddesi haberleşme hürriyetini, 40. maddesi ise temel hak ve hürriyetleri ihlal edilen kişilerin yetkili makamlara geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını, yani etkili başvuru hakkını güvence altına almaktadır. Ceza infaz kurumlarındaki mahpusların haberleşme hürriyetinin sınırlandırılması, kamu düzeninin ve kurum güvenliğinin sağlanması amacıyla kanunla yapılabilir. Ancak bu sınırlama, hiçbir zaman keyfî olmamalı, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine bütünüyle uygun olmak zorundadır.

Mahpusların avukatlarıyla yaptıkları yazışmalar, ceza adaleti sisteminde savunma hakkı ve avukat-müvekkil ilişkisinin gizliliği ilkeleri çerçevesinde özel bir öneme sahiptir. Bu nedenle avukatla yapılan haberleşme, genel kurallara göre değil, ancak kurum güvenliğini tehlikeye düşürdüğü, suç içerdiği veya terör örgütlerinin haberleşmesi için kullanıldığı gibi somut delillere dayalı makul gerekçelerin varlığı hâlinde denetlenebilir. Avukat tarafından gönderilen iletilerin, olağan haberleşmeden ayrılarak ayrıcalıklı bir denetime tabi tutulması demokratik toplumun vazgeçilmez bir gereğidir.

Diğer yandan, ceza infaz kurumlarındaki hak ihlali iddialarına karşı mahpuslara sunulan yargısal yolların kâğıt üzerinde kalmaması, esasa girilerek etkili bir biçimde işletilmesi şarttır. İnfaz hâkimlikleri, idarenin uygulamalarının hukuki dayanağını, meşru amacını ve ölçülülüğünü sıkı bir şekilde denetlerken tarafların iddialarını bütünüyle ele almalı ve yeterli gerekçe ortaya koymalıdır. Yargı mercilerinin, başvurucunun iddialarını incelemeye ve uygun bir telafi şansı sunmaya elverişli kararlar vermemesi, Anayasa'nın 40. maddesinde korunan etkili başvuru hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, başvurucuya avukatı tarafından gönderilen mektup ekindeki hukuki ve edebi belgeler ceza infaz kurumu tarafından alıkonulmuştur. Bu durumun başvurucunun haberleşme hürriyetine yönelik bir müdahale olduğu açıktır. Ancak asıl sorun, bu müdahaleye karşı işletilen yargısal sürecin etkililiğinde ve mahkemelerin iddiaları inceleme biçiminde toplanmaktadır. Başvurucu, mektup eklerinin kendisine verilmesi için ceza infaz kurumu idaresine başvurarak olumsuz yanıt almış ve bunu şikâyet dilekçesine bizzat ekleyerek İnfaz Hâkimliğine usulüne uygun şekilde müracaat etmiştir. Hatta kurum müdürlüğünün İnfaz Hâkimliğine gönderdiği üst yazıda da başvurucunun talebi ve kurum uygulamasının yasal dayanağı açıkça belirtilmiştir.

Tüm bu belgelere ve başvuru adımlarına rağmen İnfaz Hâkimliği, başvurucunun öncelikle kuruma başvurmadığı şeklinde dosyayla bağdaşmayan ve bütünüyle hatalı bir usul gerekçesiyle şikâyeti esasa hiç girmeden reddetmiştir. Mahkeme, başvurucunun avukatından gelen belgelerin kendisine teslim edilmemesine ilişkin itirazlarını, bu belgelerin neden sakıncalı olduğunu, nasıl bir güvenlik riski yarattığını veya şifreli bir haberleşmeye vücut verip vermediğini hiçbir şekilde değerlendirmemiştir. İdarenin dayandığı kurul kararının somut olaya ne derece uygun olduğu yönünde hiçbir yargısal denetim mekanizması işletilmemiştir.

İtiraz mercii olan Ağır Ceza Mahkemesi de söz konusu bu ağır hukuki eksikliği gidermeye yönelik herhangi bir gerekçe sunmadan itirazı geri çevirmiştir. Sonuç olarak, uyuşmazlığın maddi ve hukuki boyutu yargı mercilerince bütünüyle ele alınmamış, şikâyet konusu hususlarda esasa girilerek adil bir sonuca varılmamıştır. Başvurucuya asgari hukuki güvenceleri içeren, pratikte gerçekten işleyen ve hakkını savunması için uygun bir telafi şansı sunan etkili bir hukuk yolu sunulmadığı ortadadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, haberleşme hürriyetiyle bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.