Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararı 7908/17 B.

AİHM | MANOLACHE - ROMANYA | 7908/17 BN.

Bu karar, ilk derece mahkemesi tarafından beraat ettirilen bir sanığın, istinaf veya temyiz aşamasında mahkumiyetine karar verilmesi durumunda adil yargılanma hakkının sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Mahkeme, beraat kararını bozarak mahkumiyet kuran üst derece mahkemesinin, özellikle suçun sübutuna etki eden belirleyici tanık beyanlarını yeniden değerlendirirken, bu tanıkları bizzat dinleme yükümlülüğü bulunduğunu vurgulamaktadır. Yargılama heyetinde meydana gelen son dakika değişiklikleri, hakimlerin maddi gerçeğe ulaşmak adına tanıkların güvenilirliğini doğrudan ve şahsen değerlendirme zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin adil yargılanma güvenceleri, şekli bir incelemeden ziyade esasa etkili bir yargılama sürecini şart koşar.

Emsal niteliğindeki bu karar, ceza yargılamalarında "doğrudanlık ilkesinin" (ilke olarak hakimlerin delillerle bizzat temas etmesi) önemini bir kez daha teyit etmektedir. Yargılama heyetini oluşturan tüm hakimlerin, mahkumiyet için kritik olan tanık ifadelerini doğrudan işitmemiş olması, adil yargılanma hakkının açık ve kesin bir ihlali olarak kabul edilmektedir. Kolektif karar alma mekanizmalarında, heyet üyelerinden sadece birinin tanığı dinlemiş olması, diğer hakimin eksikliğini hukuken telafi etmeye yetmez. Bu içtihat, ulusal mahkemelerin beraat kararlarını bozup ilk kez mahkumiyet kararı verirken veya yargılama sürecinde heyet değişiklikleri yaşandığında, adil yargılanma güvencelerini zedelememek adına duruşmaları yenileme ve kritik tanıkları tekrar dinleme konusunda çok daha titiz ve dikkatli davranmaları gerektiğini göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Nicolae-Richard Manolache, Romanya'da görev yapan bir polis memurudur. Bir işe alım vaadiyle rüşvet aldığı iddiasıyla hakkında ceza davası açılmıştır. İlk derece mahkemesi, rüşveti verdiğini iddia eden eşlerin ifadelerini tek doğrudan delil olarak kabul etmiş ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği başvurucunun beraatine karar vermiştir. Ancak savcılığın itirazı üzerine dosyayı inceleyen istinaf mahkemesi, beraat kararını bozarak başvurucuyu üç yıl ertelemeli hapis cezasına çarptırmıştır. Uyuşmazlık, istinaf aşamasında mahkumiyet kararı veren iki kişilik hakim heyetinden birinin değişmesi ve yeni katılan hakimin suçlamanın temelini oluşturan asıl tanıkları doğrudan dinlemeden, sadece yazılı tutanaklar üzerinden değerlendirme yaparak mahkumiyet kararına imza atmasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, bu durumun adil yargılanma hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 (adil yargılanma hakkı) kapsamında incelemiştir. Ceza yargılamalarında adil bir yargılamanın en önemli unsurlarından biri, suçluluk veya masumiyet hakkında nihai kararı verecek olan hakimlerin, tanıkları bizzat dinlemesi ve onların güvenilirliklerini, vücut dillerini ve verdikleri tepkileri doğrudan değerlendirebilmesidir. Bu temel kural, ceza muhakemesi hukukunda "doğrudanlık ilkesi" olarak adlandırılmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir üst derece mahkemesi, ilk derece mahkemesinin verdiği beraat kararını bozarak sanığın mahkumiyetine karar verecekse ve bu kararı tamamen veya büyük ölçüde tanık ifadelerinin yeniden değerlendirilmesine dayandırıyorsa, söz konusu tanıkları bizzat dinlemekle yükümlüdür. Sözleşme'nin getirdiği bu yükümlülük, sanığın açık bir talebi olmasa dahi mahkeme tarafından resen yerine getirilmelidir. Çünkü adil yargılanma hakkı, maddi gerçeğin şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya çıkarılmasını gerektirir.

Yargılama süresince mahkeme heyetinde değişiklik olması tek başına hukuka aykırı olmamakla birlikte, heyete yeni katılan hakimin, davadaki temel delilleri ve tanık beyanlarını tam anlamıyla kavrayabilmesi için gerekli usuli güvencelerin sağlanması şarttır. Eğer tanıkların ifadeleri mahkumiyet kararı için belirleyici bir role sahipse ve ilk derece mahkemesinde bu tanıkların güvenilirliği şüpheli bulunmuşsa, sadece önceki duruşma tutanaklarının okunması veya eski ses kayıtlarının dinlenmesi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi standartlarına göre yeterli kabul edilemez. Heyeti oluşturan tüm hakimlerin, şüpheyi makul sınırların ötesinde bertaraf etmek için tanıklarla şahsen temas kurması, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda istinaf mahkemesinin beraat kararını bozarak mahkumiyet kararı vermesini ve bu kararı alırken izlediği usulü detaylı bir şekilde incelemiştir. Mahkeme, başvurucunun mahkumiyetinin temel olarak rüşveti verdiği iddia edilen şikayetçi eşlerin ifadelerine dayandığını tespit etmiştir. İlk derece mahkemesi bu ifadeleri yeterli bulmayıp şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği beraat kararı vermişken, istinaf mahkemesi tamamen aynı ifadelere farklı bir anlam yükleyerek mahkumiyet sonucuna ulaşmıştır.

İstinaf aşamasında, nihai kararı veren iki kişilik hakim heyetinden biri olan Hakim T. G., davaya sonradan dahil olmuş ve asıl belirleyici tanıklar olan şikayetçi eşleri bizzat dinlememiştir. Hakim T. G., yalnızca olayla dolaylı bağı olan bir tanığı dinlemiş, asıl tanıkların ifadelerini ise sadece yazılı tutanaklar üzerinden değerlendirmiştir. Heyetteki diğer hakimin tüm tanıkları daha önceki celselerde bizzat dinlemiş olması, AİHM tarafından yeterli bir güvence olarak görülmemiştir. Zira mahkumiyet kararı, her iki hakimin de oybirliğiyle alınmasını gerektiren kolektif bir işlemdir ve bir hakimin doğrudanlık ilkesine uymuş olması, diğer hakimin delillerle doğrudan temas etmeme eksikliğini hukuken telafi edemez.

AİHM, şikayetçilerin ifadelerindeki çelişkilerin ve güvenilirliklerinin bizzat başvurucunun avukatı ve ilk derece mahkemesi tarafından sorgulandığını dikkate alarak, belirleyici nitelikteki bu tanıkların istinaf heyetini oluşturan tüm hakimler tarafından doğrudan dinlenmesinin adil bir yargılama için zorunlu olduğunu vurgulamıştır. Mahkeme heyetindeki değişiklik sonrası asıl tanıkların yeniden dinlenmemesi, savunma makamının ciddi şekilde dezavantajlı duruma düşmesine neden olmuş ve doğrudanlık ilkesi telafisi imkansız şekilde zedelenmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, tanıkların tüm heyet tarafından bizzat dinlenmemesi nedeniyle başvurucunun adil yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.