Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İşyeri ve ofisler konut dokunulmazlığı kapsamındadır.
• Arama kararları etkili yargısal denetime tabi olmalıdır.
• Yargı kararı olmaksızın ofis araması hukuka aykırıdır.
• Mesleki ofislerdeki aramalar ek güvenceler gerektirir.

Bu karar, hukuken mesleki faaliyetlerin yürütüldüğü iş yeri alanlarının, özellikle noterlik ve avukatlık gibi derin bir güven ilişkisine dayalı mesleklerin icra edildiği ofislerin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında "konut" ve "özel hayat" kavramları çerçevesinde mutlak surette korunduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Karar, kolluk kuvvetleri veya savcılık makamlarının önceden bir mahkeme kararı, yani bağımsız bir yargısal izin olmaksızın veya arama sonrasında başvurulabilecek etkili bir yargısal denetim mekanizması bulunmaksızın ofislerde arama yapmasının ve hassas veriler içeren elektronik cihazlara el koymasının demokratik bir toplum düzeninde keyfiliğe karşı yeterli güvenceleri sağlamadığını açıkça vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu ihlal kararı, ceza soruşturmalarında delil elde etme amacıyla başvurulan arama ve el koyma gibi ağır koruma tedbirlerinde, yargısal güvencelerin her koşulda aranması gerektiğini teyit etmektedir. Kararın uygulamadaki önemi, sadece idari makamların veya savcılık kararıyla icra edilen aramaların, özellikle mesleki sırların ve üçüncü kişilere ait verilerin bulunduğu mekanlarda, sonradan telafisi imkansız zararlara ve hak ihlallerine yol açabileceği gerçeğine dayanmaktadır. Bu sebeple, taraf devletlerin ulusal mevzuatlarının, arama ve el koyma tedbirlerine karşı bireyleri idarenin keyfi müdahalelerinden koruyacak, son derece öngörülebilir ve tamamen bağımsız yargısal denetim yollarını içermesi zorunluluğu emredici bir kural olarak karşımıza çıkmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu olan ve noter olarak görev yapan kişi, kendi devletine karşı hak ihlali iddiasıyla bireysel başvuru yoluna giderek bu davayı açmıştır. Uyuşmazlığın temelinde, başvurucunun noterlik ofisinde ve kullanılmayan diğer iş yeri binalarında polis tarafından gerçekleştirilen aramalar ile çeşitli elektronik cihazlarına ve bilgisayar verilerine el konulması işlemi yatmaktadır. Olayların başlangıcında başvurucu, kimliği belirsiz kişilerce silah zoruyla kaçırıldığını ve kendisinden ciddi miktarda para gasp edildiğini iddia ederek polise başvurmuş ve şikayetçi olmuştur. Ancak polis ekipleri, söz konusu kaçırılma olayını soruşturdukları esnada, başvurucunun kendi noterlik hesaplarında birtakım düzensizlikler ve yasa dışı bahis şüpheleri tespit etmiştir. Bunun üzerine polis, bizzat başvurucunun sahibi olduğu noterlik ofisinde sadece bir savcı onayıyla arama emri çıkararak detaylı bir arama yapmıştır. Başvurucu, yapılan bu aramaların ve cihazlarına el konulmasının önceden alınmış bağımsız bir mahkeme kararına dayanmadığını, bu işleme karşı başvurabileceği etkili bir yargısal denetim yolunun da sistemde bulunmadığını belirterek özel hayatına haksız bir müdahalede bulunulduğunu iddia etmiş, manevi tazminat talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (özel hayata, aile hayatına, konuta ve haberleşmeye saygı hakkı) hükümlerine ve bu konudaki yıllar içinde şekillenmiş yerleşik içtihat prensiplerine dayanmıştır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına ve doktrindeki genel kabul gören tanımlara göre, "konut" kavramı sadece bireylerin şahsi ikametgahlarını ve yaşadıkları evleri değil, aynı zamanda mesleki faaliyetlerin yürütüldüğü avukatlık büroları, noterlik ofisleri ile şirket merkezlerini de geniş bir yorumla kapsamaktadır. Bu nedenle, bir noter ofisinde yapılan her türlü arama ve el koyma işlemi, doğrudan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 kapsamında korunan özel hayata ve konut dokunulmazlığına yönelik bir müdahale teşkil eder.

Böylesi ağır bir müdahalenin hukuken haklı kılınabilmesi için öncelikle "yasayla öngörülme" ilkesi şartını kesin olarak sağlaması gerekmektedir. Yasayla öngörülme ilkesi, sadece iç hukukta şekli bir kanun maddesinin veya dayanağın bulunmasını değil, aynı zamanda ilgili yasanın kalitesini, vatandaşlar açısından öngörülebilirliğini ve demokratik toplumun temeli olan hukukun üstünlüğü ilkesiyle tam uyumlu olmasını zorunlu kılar. Bireylerin devletin keyfi müdahalelerine karşı etkin bir şekilde korunması amacıyla, arama ve el koyma gibi ağır tedbirlerin alınması sürecinde yasanın, idareye veya kolluk güçlerine tanınan takdir yetkisinin sınırlarını son derece net, açık ve anlaşılır bir şekilde çizmesi elzemdir. Özellikle mesleki sırların ve ticari verilerin saklandığı yerlerde yapılacak aramalarda, arama kararının bağımsız ve tarafsız bir yargıç tarafından verilmesi veya istisnai durumlarda gerçekleştirilen aramalardan hemen sonra bağımsız bir merci tarafından yapılacak etkili bir yargısal denetim mekanizmasının varlığı şarttır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Mahkeme, ilk olarak başvurucunun noterlik ofisinde ve iş yeri eklentilerinde gerçekleştirilen arama ile kişisel ve mesleki elektronik cihazlarına el konulması işlemlerinin, açıkça başvurucunun "konut" ve "özel hayatına" yönelik ciddi bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. Müdahalenin hukuka uygunluğunun ve gerekliliğinin değerlendirilmesinde, uygulanan arama tedbirinin iç hukukta şekli bir temeli bulunmasına rağmen, bu yasal çerçevenin Sözleşme'nin aradığı ve gerektirdiği yeterli yargısal güvenceleri sağlayıp sağlamadığı oldukça detaylı bir şekilde masaya yatırılmış ve incelenmiştir.

Olayların gelişiminde polis, başvurucunun silahla kaçırılmasına ilişkin başlattığı ceza soruşturması kapsamında, bizzat mağdur konumundaki başvurucunun şüpheli konumuna düştüğü iddialar üzerine noterlik ofisini aramaya karar vermiştir. Ancak bu arama, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından verilen öncül bir yargı kararına dayanmamaktadır. Arama kararı yalnızca süreci yürüten bir soruşturmacı tarafından verilmiş ve hiyerarşik olarak bir savcı tarafından onaylanarak icra edilmiştir. Mahkeme, noterlik ofislerinde tutulan resmi evrakların, müşteri kayıtlarının ve elektronik verilerin son derece yüksek bir gizlilik içerdiğini, bu tarz özel mekanların aranmasının ve verilerin kopyalanmasının ancak ve ancak bağımsız bir yargıcın titiz değerlendirmesi ve sınırları net olarak çizilmiş bir yetki devriyle mümkün olabileceğini özellikle vurgulamıştır.

Ayrıca Mahkeme, arama kararı verilmeden önce hukuka uygun bir yargısal iznin bulunmamasının yanı sıra, arama işlemi fiilen yapıldıktan sonra da başvurucunun bu işlemin yasallığını ve gerekçelerini itiraz edebileceği, el konulan materyallerin durumunu ve iadesini inceletebileceği etkili bir sonradan yargısal denetim mekanizmasının bulunmadığını tespit etmiştir. İç hukukta arama kararına ve sürecine karşı öngörülen idari şikayet yolları, müdahalenin orantılılığını, gerekliliğini ve haklılığını bağımsız bir mahkeme önünde adil bir biçimde tartışma imkanı sunmamıştır. Başvurucu, arama tedbiri karşısında hem öncesinde hem de sonrasında yargısal güvencelerden tamamen yoksun bırakılmış ve makamların keyfi uygulamalarına karşı ne yazık ki tamamen korumasız hale getirilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, arama ve el koyma işlemlerinde keyfiliğe karşı yeterli yargısal güvencelerin sağlanamaması nedeniyle özel hayata ve konut dokunulmazlığına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.