Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamulaştırmasız el atma mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Tazminatın enflasyon karşısında erimesi ölçüsüz bir müdahaledir.
• Eksik ödemeler malike aşırı bir külfet yükler.
• Makul süre şikayetleri Tazminat Komisyonuna yapılmalıdır.

Bu karar, idarelerin bireylerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlara fiilen el atması ve ardından ödenen tazminatların zaman içindeki enflasyonist etkiler hesaba katılmadan belirlenmesi durumunda mülkiyet hakkının ihlal edileceğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçülü olabilmesi için malikin enflasyon karşısında korunması gerektiğini ve değer kaybının telafi edilmemesinin mülk sahibine aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini vurgulamaktadır. Ayrıca, mülkiyete yönelik kamulaştırmasız el atma eyleminin, idarenin kanuni usullere uymaksızın gerçekleştirdiği açık bir ihlal olduğu yinelenmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, benzer şekilde kamulaştırmasız el atmaya maruz kalıp uzun süren yargılamalar sonucunda hükmedilen tazminatları enflasyon karşısında değer kaybeden binlerce mülk sahibi için büyük bir güvence sağlamaktadır. Uygulamada idare mahkemeleri ve adli yargı mercilerinin tazminat hesaplamaları ile faiz uygulamalarında enflasyonist etkileri göz önünde bulundurması gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir. Öte yandan, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki makul sürede yargılanma hakkının ihlaline yönelik şikayetlerde, doğrudan bireysel başvuru yoluna gidilemeyeceği ve yeni kurulan Tazminat Komisyonuna müracaat edilmesinin zorunlu bir adım olduğu kuralı pekiştirilerek usul hukukundaki yönelim netleştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, mülkiyetinde olan taşınmaza idare tarafından yasal bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atıldığını ve bu nedenle mağdur olduğunu ileri sürerek hukuki yollara başvurmuştur. Açılan kamulaştırmasız el atma davası sonucunda idare tarafından ödenmesine karar verilen tazminatın, yargılamanın çok uzun sürmesi ve ülkemizdeki yüksek enflasyon oranları sebebiyle ciddi bir değer kaybına uğradığını belirtmiştir. Başvurucu; idarenin usulsüz el atma eyleminin, tazminat miktarındaki enflasyon kaynaklı erimenin ve yargı sürecinin makul süreyi aşarak yıllarca devam etmesinin hem mülkiyet hakkını hem de adil yargılanma hakkını zedelediği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak ihlallerin tespiti ile tarafına maddi ve manevi tazminat ödenmesini, ayrıca yeniden yargılama yapılmasını talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken, öncelikle mülkiyet hakkını güvence altına alan Anayasa kuralları ile bu hakkın sınırlandırılma rejimine odaklanmıştır. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu kapsamında belirlenen resmi usullere uyulmaksızın idarelerce taşınmazlara el atılması, Anayasa'nın 13., 35. ve 46. maddelerine açık aykırılık teşkil etmektedir. Yerleşik içtihatlara göre, idarenin kamu gücüne dayanarak bireylerin mülküne bedelini ödemeden ve hukuki prosedürü işletmeden el atması, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanunilik şartını açıkça ihlal etmektedir.

Bunun yanında, gecikmeli olarak ödenen veya uzun süren yargılamalar neticesinde hüküm altına alınan kamulaştırmasız el atma tazminatlarının enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması, mülkiyet hakkının ölçülülük ilkesi bağlamında ihlali olarak değerlendirilmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik kararlarında belirtildiği üzere, enflasyon karşısında tazminatların önemli ölçüde erimesine göz yumulması, malike şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemekte, dolayısıyla idare ile birey arasındaki adil dengeyi malik aleyhine ciddi biçimde bozmaktadır.

Yargılamaların uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlaline yönelik iddialarda ise usuli kurallar işletilmiştir. 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun'a 7499 sayılı Kanun ile eklenen 5/A maddesi gereğince, Anayasa Mahkemesi nezdinde derdest olan bu tür iddialar için öncelikle Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun tüketilmesi zorunludur. Bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi gereğince, bu idari yol tüketilmeden Anayasa Mahkemesince yargılamanın uzun sürmesine ilişkin şikayetler yönünden esastan inceleme yapılamamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Yüksek Mahkeme, başvurucunun mülkiyetindeki taşınmaza kamulaştırma işlemi olmaksızın el atılmasına yönelik iddialarını detaylı bir şekilde incelemiştir. Yapılan değerlendirmede, idarenin 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda öngörülen yasal süreçleri işletmeden taşınmaza fiilen müdahale etmesinin mülkiyet hakkına yönelik kanuni dayanaktan yoksun bir eylem olduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, bu bağlamda malikin rızası veya geçerli bir kamulaştırma kararı bulunmaksızın yapılan bu tür müdahalelerin kanunilik ilkesini ihlal ettiğini açıkça ortaya koymuştur.

İkinci olarak, kamulaştırmasız el atma neticesinde ödenmesine hükmedilen tazminatların enflasyon karşısında değer kaybına uğradığı yönündeki şikayet incelenmiştir. Somut olayda, başvurucuya ödenen veya ödenmesine karar verilen bedelin ülkedeki enflasyon oranları karşısında ciddi bir şekilde değer kaybettiği ve söz konusu değer kaybının idarece veya yargı mercilerince başkaca bir mekanizmayla telafi edilmediği belirlenmiştir. Yüksek Mahkeme, bu enflasyonist erimenin başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağandışı bir mali külfet yüklediğine, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengenin başvurucu aleyhine bozulduğuna kanaat getirmiştir.

Son olarak, adil yargılanma hakkı kapsamındaki makul sürede yargılanma hakkının ihlaline dair iddia değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, yakın tarihli yasal düzenlemeler ve yerleşik içtihatları çerçevesinde, yargılamanın uzun sürmesine yönelik şikayetlerin öncelikli olarak Tazminat Komisyonuna yapılması gerektiğini hatırlatmıştır. Bu idari başvuru yolu tüketilmeden bireysel başvuru incelenmesinin bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi ile bağdaşmayacağını belirten Mahkeme, bu talebin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.

Mülkiyet hakkı ihlallerinin giderimi konusunda, tazminatların değer kaybına uğramasına ilişkin ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla Batman 2. Asliye Hukuk Mahkemesinde yeniden yargılama yapılması gerektiği belirlenmiştir. Kamulaştırmasız el atma işlemi nedeniyle uğranılan manevi zararların tazmini için ise başvurucuya net 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamulaştırmasız el atma ve tazminatın enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması nedenleriyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.