Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeler etkili başvuru hakkını zedelememelidir.
• Alacağın tahsil imkânının kaldırılması mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Mahkemeye erişim hakkı yargılamalarda pratik başarı sunmalıdır.
• Kazanılmış haklar sonradan çıkan yasalarla ortadan kaldırılamaz.

Bu karar, devam eden bir yargılama sürecinde sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerin, bireylerin alacaklarına kavuşmasını imkânsız hâle getirmesinin anayasal haklar boyutuyla ne anlama geldiğini çarpıcı ve emsal teşkil edici bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişinin hakkını aramak için meşru ve yasal yollara başvurmasına rağmen, yasa koyucunun yargılama sürerken yaptığı bir müdahaleyle bu yolları işlevsiz kılmasını hukuki güvenliğe açık bir aykırılık olarak değerlendirmiştir. Bireylerin devletin yargı mekanizmalarına duyduğu güvenin, süreç içinde aleyhe yapılan geriye dönük yasa değişiklikleriyle boşa çıkarılamayacağı kesin bir dille hükme bağlanmıştır.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi açısından bakıldığında bu karar, özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi davalarında karşılaşılan yasal tıkanıklıklara karşı güçlü bir yargısal kalkan niteliği taşımaktadır. Mahkemeler önünde derdest olan ve idari veya yasal bir değişiklikle bir anda konusuz bırakılan veya tahsil kabiliyeti yasal olarak ortadan kalkan benzer tüm davalar için de ciddi bir emsal oluşturmaktadır.

Yüksek Mahkeme, teorikte var olan bir itiraz veya dava yolunun pratikte sonuç doğurucu, yani alacağı tahsil edici bir işlevi kalmamışsa, o sistemde etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini açıkça teyit etmektedir. Bu yaklaşım, benzer mağduriyetleri yaşayan binlerce yatırımcı, şirket ortağı ve alacaklı için mahkemeye erişim ve mülkiyet haklarının korunması bağlamında vazgeçilmez bir içtihat güvencesi sunmaktadır. Mahkemelerin, kanunları uygularken bireyin hakkına ulaşmasını engelleyen şekilci ve katı yorumlardan kaçınması gerektiği bir kez daha vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Abdurrahman Akyıldız, geçmiş dönemde bir şirkete yatırdığı paranın kendisine iade edilmesi talebiyle hukuk mahkemelerinde alacak davası açmıştır. Başvurucu, bir yatırımcı ve alacaklı sıfatıyla, şirkete emanet ettiği veya yatırdığı maddi tasarrufunun akıbetini hukuk sistemi içerisinde, adil yargılanma kuralları çerçevesinde çözmeyi amaçlamıştır. Uyuşmazlığın temelini, hukuki bir ilişkiye dayanan bu paranın iadesi için yürütülen yasal süreçler oluşturmaktadır.

Ancak söz konusu yargılama süreci mahkemeler nezdinde devam ederken, yasama organı tarafından şirket alacaklarını ve davalarını doğrudan etkileyen yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Çıkarılan bu yeni yasa, başvurucunun muhatabı olan şirketten alacakların tahsil edilmesine yönelik hukuki yolları fiilen sınırlandırmış ve başvurucunun yatırdığı parayı icra veya dava yoluyla geri alabilme imkânını tamamen ortadan kaldırmıştır. Başvurucu, alacağını tahsil etmek için yasal süresinde mahkemeye gittiğini fakat sonradan çıkarılan bu yasa yüzünden davayı kazansa dahi alacağını tahsil edemeyecek duruma düşürüldüğünü, dolayısıyla davanın hukuki bir faydasının kalmadığını belirterek, parasından ve hakkını arama imkânından mahrum bırakıldığı şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı değerlendirirken hukuki incelemesini temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta düzenlenen etkili başvuru hakkı normları üzerinden gerçekleştirmiştir.

Mülkiyet hakkı, kişilerin haklı beklentiye dayanan alacaklarını, sözleşmeden doğan haklarını ve ekonomik değer taşıyan her türlü menfaatlerini koruma altına alan temel bir anayasal güvencedir. Bireylerin mülkiyet hakkına yönelik kanuni veya idari bir müdahale olduğunda, bu müdahaleye karşı itiraz edebilecekleri, zararlarını giderebilecekleri bağımsız ve tarafsız bir yargı merciine ulaşabilmeleri ise etkili başvuru hakkının temel çekirdeğini oluşturur. Hukuk devletinde etkili başvuru hakkı, sadece kâğıt üzerinde bir davanın açılabilmesine şeklen imkân tanınması anlamına gelmez; aynı zamanda bu davanın pratikte bir başarı şansı sunması ve ihlali giderici nitelikte somut bir sonuç doğurabilmesi şarttır.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, birey hakkını elde etmek için uygun hukuki yollara başvurduğunda devletin bu yolları işletilebilir ve makul düzeyde erişilebilir kılma yükümlülüğü bulunmaktadır. Yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yapılan bir kanuni düzenleme, yürürlükteki davaları etkileyerek alacağın tahsilini imkânsız hâle getiriyorsa, burada başvurucunun hukuki mekanizmaları kullanma hakkı fiilen elinden alınmış olur. Hukuk devletinde kanunların, bireylerin derdest davalarındaki hak arama hürriyetini geriye dönük olarak boşa çıkaracak ve mahkeme kararlarının icra kabiliyetini sıfırlayacak şekilde uygulanması hukuki güvenlik ilkesine aykırılık teşkil eder. Bu yaklaşım, mülkiyet hakkı ile etkili başvuru hakkının ayrılmaz bağını temsil eden ve yargının korumakla mükellef olduğu doktriner bir prensiptir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Abdurrahman Akyıldız’ın durumunu incelerken öncelikle benzer olaylar için daha önce verilmiş olan Turgay Kılıç ilke kararına özel bir atıf yapmıştır. Bu bağlamda, daha önce karara bağlanan emsal nitelikteki kararlarda da net bir şekilde tespit edildiği üzere, alacağın tahsili için uygun ve yasal hukuki yollara başvurulmasına rağmen, yargılama sürecinde ortaya çıkan bir kanun değişikliğiyle kişinin yargısal mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması doğrudan bir hak ihlali oluşturmaktadır.

Somut olayda başvurucu, şirket nezdinde bulunan parasının iadesi için yasal yollara başvurmuş ve davasını açarak kendi üzerine düşen hukuki yükümlülükleri eksiksiz bir biçimde yerine getirmiştir. Başvurucu teorik olarak yargısal bir yola başvurabilmiş olsa da, yürürlüğe giren yeni yasal düzenleme sebebiyle açılan bu davanın ve tüketilen yargı yolunun pratikte başarı sunma kapasitesi tamamen ortadan kalkmıştır. Yüksek Mahkeme, yapılan yasal düzenleme sebebiyle başvurucunun iddialarının esasına girilerek maddi bir inceleme yapılamadığı ve alacağın fiili tahsil kabiliyetinin yitirildiği gerçeğini kuvvetle vurgulamıştır.

Başvurucunun mal varlığı değerine ulaşmasını imkânsız kılan bu yasal tıkanıklık, sadece ekonomik bir mülkiyet hakkı kaybı değil, aynı zamanda mülkiyetin korunması için devlete düşen "etkili bir yargısal yol sunma" pozitif yükümlülüğünün de açıkça ihlal edilmesi anlamına gelmektedir. Başvurucunun iddialarının esasının, ancak yeni bir yargılama yapılarak anayasal normlar ışığında yeniden değerlendirilebileceği, ortaya çıkan ağır mağduriyetin giderilmesi için yargılamanın yenilenmesinde mutlak bir hukuki yarar bulunduğu tespit edilmiştir. Mahkemelerin, Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran yasal engelleri anayasal ölçütler ışığında ele alarak gidermesi gerektiği ve bu durumun başvurucu açısından yeterli onarımı sağlayacağı belirtilerek, ayrıca talep edilen maddi ve manevi tazminat talepleri reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.