Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle alacak tahsili engellenemez.
• Tahsil imkânının kaybı etkili başvuru hakkını zedeler.
• Mülkiyet hakkı, etkili başvuru yoluyla güvence altına alınır.

Bu karar, devam eden bir yargılama sürecinde kanun koyucu tarafından yapılan bir düzenleme ile kişilerin alacaklarını tahsil etme imkânının ortadan kaldırılmasının anayasal haklar üzerindeki etkisini çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının yalnızca kâğıt üzerinde bir güvence olmadığını, aynı zamanda bu hakkın ihlaline karşı bireylerin etkili bir şekilde yargı mercilerine başvurabilme ve sonuç alabilme hakkına sahip olduklarını vurgulamıştır. Bireylerin hukuki yollara usulüne uygun şekilde başvurmalarına rağmen, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle bu yolların işlevsiz bırakılması hukuki güvenlik ilkesini derinden sarsmaktadır.

Kararın benzer davalar üzerindeki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi oldukça büyüktür. Zira bu içtihat, idare veya yasama organının devam eden özel hukuk uyuşmazlıklarına müdahale niteliği taşıyan ve tahsilat imkânını sıfırlayan yasal değişiklikler yapmasının, mülkiyet ve etkili başvuru haklarının açık bir ihlali olduğunu teyit etmektedir. Yerleşik içtihatlara da atıf yapılan bu kararla birlikte, alacak hakkının kanuni bir düzenleme ile tahsil edilemez hâle getirilmesinin önüne anayasal bir set çekilmiş olmaktadır. Böylece yargı mercileri, benzer nitelikteki uyuşmazlıklarda Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarını göz önünde bulundurarak alacaklıların mülkiyet hakkını koruyan ve hukuki mekanizmaların etkin bir şekilde işletilmesini sağlayan bir yaklaşım benimsemek durumundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İsmail Sarı ve Nermin Sarı isimli başvurucular, geçmişte bir şirkete yatırdıkları paranın iade edilmesi talebiyle şirket aleyhine alacak davası açmışlardır. Uyuşmazlığın temelini, başvurucuların hukuki yollara başvurarak paralarını tahsil etmeye çalıştıkları süreçte yaşanan gelişmeler oluşturmaktadır. Yargılama süreci devam ederken, kanun koyucu tarafından yeni bir yasal düzenleme hayata geçirilmiştir. Yapılan bu kanuni düzenleme neticesinde, başvurucuların alacaklarını hukuki yollarla tahsil etme imkânı fiilen ve hukuken ortadan kalkmıştır. Hak arama çabaları sonuçsuz bırakılan başvurucular, paralarının iadesine yönelik açtıkları davanın kanun değişikliğiyle işlevsiz hâle getirilmesi üzerine, mülkiyet haklarının ve buna bağlı olarak hak arama hürriyetlerinin ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken özellikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35'te düzenlenen mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40'ta yer alan etkili başvuru hakkı çerçevesinde hukuki bir değerlendirme yapmıştır. Mülkiyet hakkı, bireylere sahip oldukları ekonomik değerler üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma yetkisi veren temel bir insan hakkıdır. Alacak hakları da mülkiyet hakkının koruma alanı içindedir. Bu hakkın korunması ise ancak kişilerin ihlal iddialarını taşıyabilecekleri, bağımsız ve etkili işleyen yargı yollarının varlığı ile mümkündür.

Etkili başvuru hakkı, bir hakkın ihlal edildiği iddiasının incelenmesi ve şayet ihlal tespiti yapılırsa bunun giderilmesi için uygun bir hukuki mekanizmanın bulunmasını güvence altına almaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireylerin alacaklarını tahsil etmek amacıyla uygun hukuki yollara başvurduğu durumlarda, yargılama esnasında yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenlemeyle bu imkânın ellerinden alınması, hakkın özüne dokunan bir müdahale niteliğindedir. Kişilerin hukuki mekanizmaları işletme haklarından mahrum bırakılmaları, devletin mülkiyet hakkını koruma yönündeki pozitif yükümlülüklerine aykırılık teşkil eder. Anayasa Mahkemesi, daha önce vermiş olduğu emsal kararlarda da anayasal ilkeleri belirlemiş ve bir kanuni düzenlemenin, bireylerin mahkeme önünde sahip oldukları tahsil imkânını geriye dönük veya derhâl etkiyle ortadan kaldırmasının mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını zedeleyeceğini açıkça hüküm altına almıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, İsmail Sarı ve Nermin Sarı’nın şirkete yatırdıkları paranın iadesi amacıyla başlattıkları hukuki sürecin akıbetini detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucular, alacaklarının tahsili için idare veya şirket aleyhine ilgili yargı yollarını usulüne uygun şekilde tüketmeye çalışmışlardır. Ancak, mahkemeler önündeki yargılama aşaması devam ederken yürürlüğe giren bir kanuni düzenleme, bu alacağın tahsil edilebilirliğini hukuken imkânsız bir duruma sürüklemiştir.

Yüksek Mahkeme, olay ve olguları somut başvuru ile büyük benzerlik taşıyan önceki emsal kararlarına atıf yaparak, uyuşmazlığa uygulanacak anayasal ilkeleri netleştirmiştir. Bireylerin yargı yoluna gitmelerine rağmen, süreç esnasında devreye giren dışsal bir yasal müdahale ile tahsil imkânından yoksun bırakılmaları, adalete erişim ve hak arama hürriyeti bakımından ciddi bir engel oluşturmaktadır. Başvurucuların alacaklarını tahsil edebilmeleri için uygun hukuki yollara başvurmuş olmalarına rağmen, kanuni düzenleme aracılığıyla hukuki mekanizmaları fiilen işletme imkânından mahrum bırakıldıkları tespit edilmiştir. Mahkeme, somut olayda açıklanan içtihat ilkelerinden ve daha önce ulaşılan anayasal sonuçlardan ayrılmayı gerektiren farklı bir durumun bulunmadığı kanaatine varmıştır. Bu doğrultuda, tahsilat imkânını sıfırlayan uygulamanın anayasal güvencelere aykırı olduğu ve mülkiyet hakkını zedelediği açıkça ortaya konulmuştur. Hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve başvurucuların zararlarının giderilmesi için dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilerek yeniden yargılama yapılmasına ihtiyaç duyulmuştur. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.