Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle tahsil imkânının engellenmesi ölçüsüzdür.
• Mülkiyet hakkı yargısal süreçteki yasal müdahalelere karşı korunur.
• Etkili başvuru hakkı, pratikte başarı şansı sunmalıdır.
• Hukuki mekanizmaları işletme imkânının alınması hak ihlalidir.

Bu karar, vatandaşların özel hukuk tüzel kişilerine veya şirketlere yatırdıkları paraların iadesi talebiyle açtıkları davalar derdest iken, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle alacaklarını tahsil etme imkânlarının tamamen ortadan kaldırılmasının anayasal hak ihlali olduğunu ortaya koyması bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, yasal bir düzenlemenin, bireylerin hâlihazırda yargı mercileri önüne taşıdıkları mülkiyet uyuşmazlıklarında teorik olarak var olan dava yolunu pratikte işlemez hâle getirmesini, mülkiyet hakkı bağlamında etkili başvuru hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Bu bağlamda, devletin mülkiyet hakkına müdahalesinin sadece maddi bir yoksunluk değil, aynı zamanda usule ilişkin yargısal güvencelerin bertaraf edilmesi şeklinde de gerçekleşebileceği vurgulanmıştır.

Emsal etkisi yönünden değerlendirildiğinde bu karar, özellikle spesifik kanuni düzenlemelerle şirketlerin borçlarına yönelik getirilen tahsil ve takip yasaklarının yahut iade imkânlarını ortadan kaldıran kanunların sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Karar, daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından verilen Turgay Kılıç içtihadını bir kez daha pekiştirerek, yargı mercileri önünde hakkını arayan kişilerin, yargılama sürecinde sonradan çıkarılan yasalarla hukuki korumasız bırakılamayacağını teyit etmektedir. Benzer şekilde mağduriyet yaşayan tüm alacaklılar için mahkemelere erişim ve mülkiyetin korunması yolunu açan bu içtihat, derece mahkemelerinin olağanüstü kanuni düzenlemeleri uygularken dahi anayasal güvenceleri ve hak arama hürriyetini her koşulda korumaları gerektiğini göstermesi bakımından uygulamaya kalıcı bir yön verecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Hüseyin Türk, bir şirkete yatırmış olduğu paranın tarafına iade edilmesi talebiyle yetkili derece mahkemelerinde alacak davası açmıştır. Ancak söz konusu dava mahkemelerde derdest iken yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme nedeniyle başvurucunun alacağını tahsil etme ve hakkına kavuşma imkânı hukuken ve fiilen tamamen ortadan kaldırılmıştır. Yargılama sürecinde meydana gelen bu kanuni değişiklik sonucunda derece mahkemeleri, yasal mevzuat gereğince başvurucunun haklı taleplerini karşılayamaz ve tahsilata hükmedemez hâle gelmiştir. Alacağını tahsil etmek için başvurduğu yargısal yolların sonradan çıkarılan kanunla etkisiz kılınması ve işlevsiz bırakılması üzerine başvurucu; hakkını aramak için elindeki hukuki mekanizmaları işletme imkânından haksız şekilde mahrum bırakıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğinin tespit edilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te düzenlenen mülkiyet hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta yer alan etkili başvuru hakkı çerçevesinde ele almıştır. Mülkiyet hakkı, bireylerin sahip oldukları mal varlığı ve ekonomik değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma yetkisini güvence altına alırken, aynı zamanda devletin bu hakka keyfî veya ölçüsüz olarak müdahale etmesini kesin bir dille yasaklar. Mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunabilmesi, bu hakka yönelik ihlallere ve saldırılara karşı başvurulabilecek hukuki yolların varlığına ve bu yolların fiiliyatta sonuç doğurucu nitelikte olmasına bağlıdır.

Etkili başvuru hakkı, kişilerin anayasal haklarının ihlal edildiği iddiasını yetkili yargısal makamlar önüne taşıyabilmesini ve bu makamlarca iddiaların esasının incelenerek bireylere uygun bir telafi imkânı sunulmasını gerektirmektedir. Sadece teorik düzeyde bir dava yolunun veya mahkemeye başvuru hakkının bulunması yeterli kabul edilmemekte, bu yolun yargılama sırasında sonradan yapılan kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmemesi ve pratik değerini koruması icap etmektedir.

Yüksek Mahkeme, eldeki başvuruda daha önce tamamen benzer nitelikteki olaylar için vermiş olduğu Turgay Kılıç içtihadındaki yerleşik prensiplere atıf yaparak bu kuralları somut olaya doğrudan uygulamıştır. Bu içtihat prensibine göre; bir alacaklının alacağının tahsili için uygun hukuki yollara başvurmuş olmasına rağmen, davanın yargılaması esnasında yürürlüğe konulan bir kanuni düzenleme ile bu alacağın tahsilinin engellenmesi ve var olan dava mekanizmasının sonuçsuz bırakılması, hak arama hürriyetinin özüne ağır bir darbe vurur. Bireyler, haklarını aramak üzere yargı mercilerine hukuka uygun olarak başvurduktan sonra, yasamadan kaynaklanan geriye yürür nitelikteki müdahalelerle bu hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılamazlar.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayı incelerken, uyuşmazlığın sadece iki taraf arasındaki basit bir alacak meselesi olmadığını, bilakis başvurucunun mülkiyet hakkını elde etmek ve zararlarını gidermek için kullanabileceği yargısal yolların, sonradan yapılan kanuni bir düzenleme ile işlevsiz hâle getirilip getirilmediğini derinlemesine değerlendirmiştir. Olayın gelişiminde başvurucu, bir şirkete yatırmış olduğu ancak kendisine geri verilmeyen parasının iadesi için anayasal hakkını kullanarak yasal yollara başvurmuş ve davasını açmıştır. Dava yargı mercileri önünde devam ettiği sırada, alacağın fiilen tahsil imkânını ortadan kaldıran ve davayı tamamen anlamsız kılarak sonuçsuz bırakan özel bir yasal düzenleme yürürlüğe girmiştir.

Yüksek Mahkeme, olay ve olguları somut başvuru ile tamamen benzer nitelikte olan daha önceki emsal kararlarda ortaya konulan anayasal ilkelerin bu dosyada da aynen geçerli olduğunu vurgulamıştır. İncelemede, başvurucunun alacağının tahsili için başlangıçta en elverişli ve uygun hukuki yollara müracaat etmiş olduğu, buna rağmen devletin yargılama aşamasında davanın seyrine yaptığı kanuni müdahale nedeniyle bu hukuki mekanizmanın işletilemez ve başarı şansı sunamaz hâle geldiği net bir şekilde saptanmıştır. Söz konusu kanuni düzenleme, başvurucuyu teorik olarak var olan mahkemeye gitme hakkından fiilen ve pratik olarak mahrum bırakmış, mülkiyet hakkının korunmasına yönelik başvuru yolunu tüketilmiş, etkisiz ve anlamsız bir süreç hâline getirmiştir.

Başvurucunun, uyuşmazlığın çözümüne ve hakkına doğrudan etki eden bu ölçüsüz müdahale karşısında mülkiyet hakkını koruyabileceği ve alacağına kavuşabileceği başka alternatif veya etkili bir idari ya da yargısal yol da bulunmamaktadır. Bu tespitler ışığında, somut olayda Anayasa Mahkemesinin önceki içtihatlarından ayrılmayı gerektirecek herhangi bir farklı ve istisnai durum bulunmadığı, yapılan kanuni müdahalenin ölçüsüz olduğu ve anayasal hakların özünü telafisi imkânsız şekilde zedelediği kanaatine varılmıştır. Mahkeme, yaşanan hakkın ihlalinin ve bu ihlalin sonuçlarının tamamen ortadan kaldırılması için davanın istinaf incelemesini yapan ilgili dairece yeniden ele alınması gerektiğine hükmetmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi 1. Bölümü, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.