Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle tahsilat engeli hukuka aykırıdır.
• Mülkiyet hakkı idari yollarla işlevsiz bırakılamaz.
• Etkili başvuru mekanizması kanunla tamamen yok edilemez.
• Hak arama hürriyetinin engellenmesi ihlal nedenidir.

Bu karar, vatandaşların alacaklarını tahsil etmek amacıyla ilgili ve meşru hukuki yollara başvurdukları bir süreçte, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle bu imkânın ellerinden fiilen alınmasının mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkına yönelik ağır bir ihlal olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama devam ederken yapılan ve hukuki durumu aleyhe değiştiren yasa değişikliklerinin, bireylerin yasal yollardan elde etmeyi umdukları haklarını sonuçsuz bırakmasını anayasal ilkelere aykırı bir müdahale olarak nitelendirmektedir. Karar, devletin kendi yasama gücü aracılığıyla vatandaşın hakkına ulaşmasını imkânsız kılamayacağını ve hukuki mekanizmaların yalnızca kâğıt üzerinde kalmaması gerektiğini teyit etmesi açısından büyük bir öneme sahiptir.

Benzer uyuşmazlıklardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde bu karar, yargılama aşamasında taraf haklarını kısıtlayan ve derdest davaları etkileyen geriye dönük yasa değişikliklerinin ihlal nedeni sayılacağına dair yerleşik içtihadı pekiştirmektedir. Uygulamada özel hukuk ilişkilerine kanunla müdahale edilerek tahsilat veya icra yollarının tıkandığı durumlarda, idare ve mahkemeler için bağlayıcı bir hukuki sınır çizmektedir. Karar, devam eden davalarda yeni kanuni düzenlemelere dayanılarak alacağın tahsilinin haksız yere engellendiği uyuşmazlıklarda mağdurlara doğrudan yeniden yargılama yolunu açacak güçlü bir rehber niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Ali Öğüten ve Ömer Rıza Öğüten, bir şirkete yatırmış oldukları paranın kendilerine iadesi talebiyle dava açmışlardır. Açılan bu davanın yargılama süreci devam ederken, alacağın tahsil edilme imkânını fiilen ortadan kaldıran yeni bir kanuni düzenleme yapılmış ve yürürlüğe girmiştir. Yapılan bu değişiklik neticesinde, başvurucuların devam eden yargısal mekanizmaları işleterek alacaklarına kavuşma yolları tıkanmıştır. Başvurucular, yatırdıkları paranın tahsili için uygun tüm hukuki yollara eksiksiz olarak başvurmalarına rağmen, sonradan çıkartılan bu kanun sebebiyle alacaklarını tahsil edemediklerini, yargı yolunun fiilen kapatıldığını ve bu şekilde ağır bir mağduriyet yaşadıklarını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Temel talep, alacağın tahsil imkânının ortadan kaldırılması nedeniyle uğranılan mülkiyet hakkı ihlalinin giderilmesi ve zararlarının tazmin edilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken, öncelikle Anayasa m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile Anayasa m.40 uyarınca korunan etkili başvuru hakkının ortaklaşa bir değerlendirmesini yapmıştır. Hukuk devletinde bireylerin meşru beklentilerine ve mülkiyet haklarına yönelik devlet müdahalelerinin belirli sınırlar içinde kalması temel bir kuraldır. Bireylerin yargı yoluna başvurma ve hak arama hürriyetleri, yalnızca şeklen bir dava açma hakkını değil, açılan davanın sonucunda verilecek kararın icra edilerek hakkın fiilen teslim alınmasını ve korunmasını da zorunlu kılar.

Mahkeme bu doğrultuda yerleşik içtihat prensiplerinden olan ve benzer olaylara ilişkin kriterleri saptayan Turgay Kılıç kararına doğrudan atıf yapmaktadır. Bu ilkeye göre, alacağının tahsili için kanunun öngördüğü uygun hukuki yollara zamanında başvuran bir kişinin, yargılama süreci devam ederken yapılan ve durumu aleyhe değiştiren yasal düzenlemeler nedeniyle hak arama mekanizmasını işletme imkânından mahrum bırakılması hukuka açıkça aykırıdır. Devlet, yasama gücünü, kişilerin devam eden meşru yargısal taleplerini sonuçsuz bırakacak ve mülkiyet hakkını kullanılmaz hâle getirecek biçimde şekillendiremez. Kanun koyucunun düzenleme yetkisi, yargı yoluna başvurmuş kişilerin elde etmeyi umdukları haklarını fiilen imkânsız kılacak sonuçlar doğurduğunda, etkili başvuru hakkının zedelendiği kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayda öncelikle başvurucuların bireysel başvuru dosyalarının konu yönünden hukuki irtibat bulunması nedeniyle birleştirilerek incelenmesine karar vermiştir. Yapılan kapsamlı incelemede, başvurucuların şirkete yatırdıkları paranın iadesi için gerekli yasal yollara müracaat ettikleri, ancak devam eden dava sırasında yürürlüğe konulan yepyeni bir kanuni düzenlemeyle tahsilat yollarının fiilen ve hukuken kapatıldığı tespit edilmiştir.

Mahkemece, olay ve olguları somut başvuru ile büyük benzerlik gösteren Turgay Kılıç emsal kararındaki temel anayasal ilkelerin bu dosya için de birebir geçerli olduğu değerlendirilmiştir. Başvurucuların alacaklarına kavuşmak adına uygun hukuki yolları tükettikleri ancak idare ve yasama tarafından sonradan oluşturulan yeni kanuni durum nedeniyle adalete erişim ve yargı mekanizmasını sonuna kadar işletme imkânından açıkça mahrum bırakıldıkları saptanmıştır. Bu bağlamda, devam eden ve hukuka uygun bir hak arama aracı olan uyuşmazlıklara sonradan yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle ket vurulması, kişilerin anayasal güvence altındaki mülkiyet ve etkili başvuru haklarını açıkça ihlal edici nitelikte bulunmuştur.

Tespit edilen ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla, ihlalin kaynağı olan durumun düzeltilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Başvurucular her ne kadar maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuş olsalar da, asıl mağduriyetin giderilmesi için ilk derece mahkemelerince yeniden yargılama yapılmasının tek başına yeterli bir hukuki giderim sağlayacağı belirtilerek tazminat taleplerinin reddine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve bu ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın ilgili mahkemelere gönderilmesine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.