Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kötü muamele iddiaları resen ve derhâl soruşturulmalıdır.
• Soruşturmada olayı aydınlatacak tüm deliller toplanmalıdır.
• Soruşturma makamları eksik incelemeyle karara varmamalıdır.
• Kolluk kuvvetlerinin orantısız güç kullanımı kabul edilemez.

Bu karar, kolluk görevlilerinin karıştığı fiziksel şiddet ve kötü muamele iddialarında devletin pozitif yükümlülüklerinin ne derece katı bir şekilde uygulanması gerektiğini bir kez daha gözler önüne sermektedir. Anayasa Mahkemesi, şahısların devlet görevlileri tarafından darbedildiklerine dair sundukları adli muayene raporları gibi somut belirtilerin varlığı hâlinde, savcılık makamlarının olayı sıradan bir prosedür olarak göremeyeceğini açıkça vurgulamaktadır. İlgili karar, özellikle emniyet güçlerinin tek taraflı tuttuğu tutanakların savcılık makamlarınca mutlak doğru kabul edilemeyeceğini ve objektif delil niteliği taşıyan kamera kayıtlarının toplanması ile olayla doğrudan ilişkili şüpheli polislerin ifadelerinin alınmasının adil bir ceza soruşturması sürecinin olmazsa olmazı olduğunu teyit etmektedir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, savcıların kötü muamele şikâyetlerine yönelik soruşturmalarda çok daha aktif, tarafsız ve derinlemesine bir yöntem izlemelerini zorunlu kılmaktadır. Mahkemenin verdiği bu ihlal kararı, vatandaşların adalet sistemine olan güvenini sarsmamak adına, kamu gücünü elinde bulunduranların hukuk sınırları içinde kalmasını denetleyen en kritik anayasal güvencelerden biridir. Şüphelilerin sadece meslektaşları tarafından hazırlanan raporlarla aklanamayacağı, soruşturma makamlarının delil toplama konusunda pasif ve aceleci bir tutum sergileyemeyeceği ilkesi, benzer tüm şiddet, işkence ve kötü muamele iddialarını içeren dosyalar için bağlayıcı ve yön gösterici bir yol haritası niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hakan Özyurt, kardeşiyle birlikte sokakta yürürken uyuşturucu kullandıkları şüphesiyle polis memurları tarafından durdurulmuştur. Gelişen arbede sonucunda yere yatırılarak kelepçelenen ve polis aracına bindirilen başvurucu, polis merkezine götürüldüğünde kamera açısı dışında kalan kör bir noktada polis memurları tarafından tekme ve yumruklarla darbedildiğini iddia etmiştir. Olayın ardından hastaneden vücudunda çeşitli ekimoz ve yaralanmalar olduğuna dair adli muayene raporu alan Hakan Özyurt, ilgili polis memurları hakkında savcılığa suç duyurusunda bulunmuştur.

Ancak savcılık, sadece olay anında polislerin kendi tuttuğu tutanaklara dayanarak, olay yerindeki ve polis merkezindeki kamera kayıtlarını toplamadan ve suçlanan polislerin ifadelerine dahi başvurmadan kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. İtirazının da sulh ceza hâkimliğince reddedilmesi üzerine başvurucu, kendisine şiddet uygulayan polislerden şikâyetçi olarak olayın aydınlatılmadığı ve etkili bir soruşturma yürütülmediği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, ihlalin tespiti ile yeniden soruşturma ve manevi tazminat talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözüme kavuştururken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.17 kapsamında güvence altına alınan kişinin dokunulmazlığı ile maddi ve manevi varlığının korunması kuralına dayanmıştır. Bununla birlikte, devletin temel amaç ve görevlerini düzenleyen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.5 kuralı da kötü muamele yasağı çerçevesinde birlikte yorumlanarak devletin pozitif yükümlülüklerinin altı çizilmiştir. Bu anayasal ilkeler, devletin sadece kötü muamele yapmaktan kaçınmasını değil, aynı zamanda bireyleri kamu görevlilerinin haksız şiddetine karşı korumasını ve bu tür iddialar ortaya çıktığında derhâl etkili bir ceza soruşturması yürütmesini zorunlu kılmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir kimsenin devlet görevlileri tarafından kötü muameleye uğradığına dair savunulabilir ve makul bir iddiada bulunması hâlinde, derhâl ve resen resmi bir soruşturma mekanizması başlatılmalıdır. Hatta mağdurun açık bir şikâyeti olmasa dahi kötü muameleyi işaret eden yeterli tıbbi belirtiler varsa, soruşturma makamları kendiliğinden harekete geçmelidir. Yürütülecek bu soruşturmanın temel gayesi, maddi gerçeği hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde aydınlatmak ve sorumluları kesin olarak tespit ederek cezalandırmaktır.

Etkili soruşturma yükümlülüğü; soruşturmanın kolluk kuvvetlerinden bağımsız ve tarafsız adli makamlarca yürütülmesini, olayı aydınlatabilecek her türlü delilin, bilhassa kamera kayıtları, doktor raporları ile tanık ve şüpheli ifadelerinin eksiksiz olarak toplanmasını şart koşar. Soruşturma makamları, sadece kolluk tarafından tek taraflı olarak tutulan tutanaklarla yetinmemeli, aceleci davranarak temelden yoksun varsayımlarla dosyaları kapatmamalıdır. Şikâyet edilen kamu görevlilerinin ifadelerinin dahi alınmadan ve kritik deliller incelenmeden verilen kovuşturmaya yer olmadığı kararları, hukuk devleti ilkesini ve kötü muamele yasağının usul boyutunu ağır biçimde ihlal eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Hakan Özyurt'un iddialarını incelediğinde, olay sonrasında alınan genel adli muayene raporunda başvurucunun vücudunun çeşitli yerlerinde ekimoz, kızarıklık ve eritemler tespit edildiğini, bu durumun başvurucunun kötü muamele iddialarını savunulabilir kıldığını belirlemiştir. Bu savunulabilir ve makul iddia karşısında savcılığın derhâl etkili bir ceza soruşturması yürütmesi anayasal bir zorunluluktur. Etkili bir soruşturmanın varlığından söz edebilmek için, başvurucunun iddia ettiği direnişin boyutunun ve polislerin buna karşılık ne ölçüde güç kullandığının tüm delilleriyle aydınlatılması gerekmektedir.

Buna karşın somut olayda savcılık makamı, olayın doğrudan tarafı olan ve haklarında şikâyette bulunulan polis memurlarının soruşturma kapsamında şüpheli sıfatıyla detaylı ifadelerine başvurmamıştır. Kardeşinin dosyasında alınan bilgi sahibi sıfatındaki polis ifadeleri ise sadece kardeşi ile polisler arasındaki arbedeye yönelik olup başvurucuya uygulanan orantısız güce dair bir detay içermemektedir. Ayrıca, başvurucunun dilekçesinde açıkça ve ısrarla talep etmesine rağmen, darbedildiğini iddia ettiği polis merkezine ait kamera görüntü kayıtları soruşturma dosyasına getirtilmemiş ve incelenmemiştir.

Soruşturma makamı, olayın nasıl gerçekleştiğini tarafsız ve objektif bir şekilde araştırmak yerine, yalnızca olaya karışan kolluk görevlileri tarafından tek taraflı olarak tanzim edilen tutanaklar ile yetinmiştir. Bu tutanakta dahi başvurucunun polislere ne ölçüde bir fiziksel direniş gösterdiğine dair net ve somut bir tespit bulunmamaktadır. Tüm bu kritik eksiklikler, olayın gerçek boyutlarıyla aydınlatılmasını engellemiş ve soruşturmanın kötü muamele iddialarının gerektirdiği derinlikte, özenle ve süratle yürütülmediğini açıkça ortaya koymuştur. Yetkililer, temelden yoksun sonuçlara dayanarak soruşturmayı aceleyle ve eksik delille kapatma yoluna gitmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, yürütülen ceza soruşturmasının etkisizliği nedeniyle kötü muamele yasağının usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden soruşturma yapılması yönünde başvuruyu kabul etmiştir.