AYM | İmam Belge | BN. 2021/44920

KARARIN KÜNYESİ

Mahkeme hakkı uyuşmazlığın esastan karara bağlanmasını gerektirir.
Davanın yasal engellerle esastan incelenmemesi karar hakkını zedeler.
İptal edilen kanun hükmüne dayanılarak dava reddedilemez.
İdarenin haksız işlemleri nedeniyle oluşan zararlar tazmin edilmelidir.

Bu karar, olağanüstü hâl (OHAL) kanun hükmünde kararnameleriyle kamu görevinden çıkarılan ve sonrasında OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu kararıyla görevlerine iade edilen kamu görevlilerinin, ihraç edildikleri döneme ilişkin zararlarının tazmini noktasında büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, göreve iade edilenlerin haksız ihraç işlemi nedeniyle uğradıkları maddi ve manevi zararlarını talep edebilmelerinin önündeki yasal engelin iptal edildiğini hatırlatarak, idare mahkemelerinin bu talepleri esastan incelemekle yükümlü olduğunu güçlü bir şekilde vurgulamıştır. Yargısal makamların, uyuşmazlığın esasına girmeksizin ve bireylerin durumlarına özgü hukuki ve fiilî koşulları değerlendirmeksizin davayı doğrudan reddetmeleri, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan karar hakkının ağır bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Kararın uygulamadaki emsal etkisi oldukça geniştir. Göreve iade edilen binlerce kamu görevlisinin, açıkta geçen sürelerde yaşadıkları mağduriyetler nedeniyle açtıkları tam yargı davalarında idare mahkemelerince salt kanuni engele dayanılarak verilen ret kararları, bu içtihatla birlikte yeniden yargılama konusu olacaktır. Mahkemeler, iptal edilen kanun hükümlerine dayanarak uyuşmazlığın esasını incelemekten kaçınamayacak ve talepleri somut olay bağlamında değerlendirecektir. Bu durum, idarenin haksız eylem ve işlemlerinden doğan zararların tam olarak karşılanması ilkesini güçlendirmekte ve kişilerin adalete erişim ile gerekçeli bir karar elde etme haklarını tam anlamıyla anayasal teminat altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İzmir ili Bergama Mal Müdürlüğünde mal müdürü olarak görev yapan başvurucu, yayımlanan olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnamesi ile kamu görevinden ihraç edilmiştir. Bu işleme karşı OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonuna yaptığı başvuru kabul edilmiş ve başvurucu görevine iade edilerek Menemen Mal Müdürlüğüne atanmıştır. Görevine yeniden başlayan başvurucuya, açıkta geçirdiği süreye ilişkin mali hakları toplu olarak ödenmiştir.

Ancak başvurucu, haksız yere kamu görevinden çıkarılması nedeniyle uğradığı zararların tam olarak karşılanmadığını düşünerek 1.000 TL maddi ve 120.000 TL manevi tazminat talebiyle idare mahkemesinde tam yargı davası açmıştır. İdare mahkemesi, ilgili kanunda yer alan göreve iade edilenlerin tazminat talebinde bulunamayacakları yönündeki hükme dayanarak davanın reddine karar vermiştir. İstinaf başvurusunun da kesin olarak reddedilmesi üzerine başvurucu, uyuşmazlığın esası incelenmeden davanın reddedilmesinin hak arama hürriyetini ve adil yargılanma hakkını zedelediğini belirterek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın çözümünde adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan karar hakkını merkeze almıştır. Bu hak, uyuşmazlığın yalnızca şeklî olarak mahkeme önüne götürülmesini değil, aynı zamanda esaslı iddia ve savunmaların yargı mercilerince bütünüyle incelenerek uyuşmazlığın esastan bir karara bağlanmasını güvence altına almaktadır. Mahkemeye başvuran bireyin asıl amacı, hakkındaki ihtilafın çözülmesidir; dolayısıyla görülmekte olan bir davada, mahkemenin uyuşmazlık konusu talep hakkında karar vermesini kesin surette engelleyen kanuni düzenlemeler, adil yargılanma hakkının ve karar hakkının özüne doğrudan dokunabilir.

Somut olayda ilk derece mahkemesinin davanın reddine dayanak yaptığı kural, 7075 sayılı Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun m. 10'da yer alan "Bu kişiler, kamu görevinden çıkarılmalarından dolayı herhangi bir tazminat talebinde bulunamaz." ibaresidir.

Ancak Anayasa Mahkemesi, daha önce verdiği bir norm denetimi kararıyla bu hükmü zaten iptal etmiştir. İptal kararında, komisyon kararıyla göreve iade edilenlerin kamu görevinden haksız yere çıkarılmaları nedeniyle uğradıkları zararların sabit olduğu, dolayısıyla bu kişilerin yaşadıkları maddi ve manevi zararları giderme fırsatının yasayla ellerinden alınmasının Anayasa m. 40 ile güvence altına alınan etkili başvuru hakkına ve devletin bireylerin zararlarını tazmin etme yükümlülüğüne açıkça aykırı olduğu vurgulanmıştır. Yargı organlarının, anayasaya aykırılığı tespit edilerek iptal edilen bu hükme dayanarak davanın esasını incelemekten kaçınması ve uyuşmazlığı karara bağlama işlevini yerine getirmemesi, bireylerin hak arama hürriyetinin ağır bir ihlali anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun kamu görevinden çıkarıldıktan sonra OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu kararıyla görevine iade edildiğini ve bu süreçte haksız işlem sebebiyle uğradığı maddi ile manevi zararların tazmini için idare mahkemesine tam yargı davası açtığını tespit etmiştir. İlk derece mahkemesi, uyuşmazlığın esasına girerek başvurucunun zarara uğrayıp uğramadığını, idarenin olayda kusurunun bulunup bulunmadığını ve talep edilen tazminat miktarının yerinde olup olmadığını değerlendirmek yerine, 7075 sayılı Kanun m. 10'da yer alan ve göreve iade edilenlerin hiçbir şekilde tazminat talep edemeyeceğine ilişkin kanun hükmüne dayanarak davayı esastan incelemeksizin reddetmiştir.

Ancak Anayasa Mahkemesi, mahkemenin kararına dayanak yaptığı söz konusu kanun hükmünün, bireylerin mahkemeye erişim ve etkili başvuru hakkını zedelediği gerekçesiyle daha önceden verilmiş olan bir kararla iptal edildiğini açıkça hatırlatmıştır. İptal edilen bu kuralın uygulanması suretiyle davanın esastan incelenmemesi, başvurucuya özgü hukuki ve fiilî koşulların hiçbir şekilde değerlendirilmemesi sonucunu doğurmuştur. Mahkemelerin asıl işlevi olan, uyuşmazlığın içindeki maddi ve hukuki sorunları bütünüyle ele alma ve adaleti tesis ederek çözüme kavuşturma görevi somut olayda idari yargı mercilerince yerine getirilmemiştir.

Başvurucunun açtığı davanın temel amacı, haksız yere ihraç edilmesi nedeniyle maruz kaldığı maddi kayıpların ve psikolojik yıpranmanın idare tarafından karşılanıp karşılanmayacağının bir mahkeme kararıyla tespit edilmesidir. Yargı mercilerinin, yasal bir engeli gerekçe göstererek başvurucunun esaslı talepleri hakkında hiçbir değerlendirme yapmaması, dava açmayı tamamen anlamsız hâle getirmiş ve karar hakkının özünü zedelemiştir. Bu durum, başvurucunun adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan mahkeme ve karar hakkından etkin bir şekilde yararlanmasını ölçüsüzce engellemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın esasına yönelik bir inceleme yapılmadan davanın reddedilmesi nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve başvuruyu kabul etmiştir.

Karar Bülteni