Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mesleki hayata müdahale özel hayata müdahaledir.
• Göreve iadede eski kadro ve unvan gözetilmelidir.
• Kategorik yöneticilik yasağı hak ihlali oluşturur.
• İdarece kişiselleştirilmiş fiili ve hukuki gerekçe sunulmalıdır.

Bu karar, olağanüstü hâl komisyonu kararıyla kamu görevine iade edilmesine karar verilen kişilerin, ihraç edilmeden önceki yöneticilik görevlerine atanmamasının hukuki niteliğini tartışmakta ve idarenin atama yetkisinin sınırlarını belirlemektedir. Anayasa Mahkemesi, kamu görevinden çıkarılma işleminin temelindeki sebep unsuru tamamen ortadan kalktığı hâlde, kişinin kazanılmış eski kadrosu olan yöneticilik ünvanı yerine daha alt düzeyde bir göreve atanmasını, anayasal güvence altındaki özel hayata saygı hakkına yapılmış son derece ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Bu durum, yalnızca bir istihdam meselesi değil, kişinin mesleki itibarını, kariyerini ve sosyal ilişkilerini sarsacak nitelikte bir temel hak ihlalidir.

Uygulamadaki emsal etkisi ve önemi açısından bu karar, idare makamları ve derece mahkemeleri için son derece kritik bir anayasal sınır çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, daha önce 7075 sayılı Kanun'un yöneticiliğe dönüşü kategorik olarak engelleyen hükmünü norm denetimi yoluyla iptal etmesine dayanarak, idarenin atama işlemlerinde mutlaka kişiye özgü fiilî ve hukuki gerekçeler sunması gerektiğini açıkça vurgulamıştır. Dolayısıyla benzer davalarda idari yargı yerleri, idarenin işlemlerini şeklen onaylamakla yetinemeyecek; davalı idarenin, ilgili kişinin yöneticilik görevine getirilmemesini haklı kılan somut, objektif ve bireyselleştirilmiş sebepleri dosya kapsamında ortaya koyup koymadığını titizlikle denetlemek zorunda kalacaktır. Bu yönüyle karar, meslek hayatına müdahalelerin yargısal denetiminde temel hakların çok daha etkin bir biçimde korunmasına ciddi bir katkı sağlayacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, olağanüstü hâl döneminde yayımlanan kanun hükmünde kararname ile kamu görevinden ihraç edildikten sonra Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu kararıyla suçsuz bulunarak görevine iade edilen bir adliye çalışanının, eski görevine atanmaması nedeniyle Adalet Bakanlığına karşı açtığı idari davadan kaynaklanmaktadır. Başvurucu, ihraç edilmeden önce Muğla Adliyesinde yazı işleri müdürü sıfatıyla yöneticilik görevi yapmaktayken, göreve iade kararı sonrasında Tefenni Adliyesine zabıt kâtibi olarak atanmıştır. Başvurucu, daha alt bir kadro olan bu atama işleminin iptal edilerek eski görevine ve ünvanına uygun bir pozisyona atanmasını, ayrıca yoksun kaldığı parasal hakların kendisine ödenmesini talep ederek dava yoluna gitmiştir. İlk derece ve istinaf mahkemelerinin atama işlemini ilgili kanun maddesine uygun bularak davayı esastan reddetmesi üzerine, başvurucu mesleki kariyerinin haksız yere engellendiğini ve yaşamı boyunca yöneticilik yapamayacak olmasının özel hayatına saygı hakkını ihlal ettiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.20 kapsamında güvence altına alınan özel hayata saygı hakkını temel almıştır. Bireylerin mesleki hayatlarına yönelik olarak uygulanan tedbirler veya müdahaleler, kişinin sosyal itibarını, mesleki kariyerini, kişisel gelişimini ve başkalarıyla olan ilişkilerini ciddi şekilde ve doğrudan etkilediğinde özel hayata saygı hakkı bağlamında değerlendirilmektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, anayasal güvence altındaki temel hak ve özgürlüklere idare veya yargı mercileri tarafından yapılacak herhangi bir müdahalenin öncelikle şeklî ve maddi anlamda kanunilik şartını sağlaması gerekmektedir. İdare tarafından tesis edilen alt göreve atama işleminin doğrudan yasal dayanağı olan 7075 sayılı Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun m.10 hükmünde yer alan, yöneticilik görevinden iade edilenlerin atamalarında eski kadrolarının dikkate alınmayacağına ilişkin kural, Anayasa Mahkemesi tarafından daha önceki bir norm denetimi kararıyla iptal edilmiştir. İptal kararının hukuki gerekçesinde, kişilerin terör örgütü ile üyelik ve iltisak şüphelerinin komisyon kararıyla tamamen ortadan kalktığı durumlarda dahi, sırf geçmişteki ihraç işlemi nedeniyle kategorik olarak yöneticilik görevinden yoksun bırakılmalarının ölçüsüz olduğu belirtilmiştir.

Bunun yanı sıra, kişilerin anılan yöneticilik görevlerine atanması yönünde idareye hiçbir takdir yetkisi tanımadan emredici bir kanun hükmüyle sürekli bir yasak getirilmesinin, demokratik bir toplumda kamu hizmetinin sağlıklı biçimde yürütülmesi bakımından zorunlu bir toplumsal ihtiyaca karşılık gelmediği vurgulanmıştır. Kişiye özgü fiilî ve hukuki bir zorunluluk ortaya konulmadan yapılan atamalar özel hayata saygı hakkının ihlali niteliğindedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun talebinin salt bir kamu görevine atanma isteğinden ibaret olmadığını, müdürlük ünvanı ile birlikte bu ünvanın getirdiği sosyal, mali ve özlük haklarının iadesine yönelik olduğunu tespit etmiştir. İhraç öncesinde görevde yükselme sınavında başarılı olarak yazı işleri müdürü olarak çalışan başvurucunun, komisyon kararıyla aklanıp göreve iade edildikten sonra zabıt kâtibi olarak atanması, doğrudan mesleki hayatına ve dolayısıyla özel hayatına yapılmış son derece ciddi bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

İlk derece mahkemesi, başvurucunun eski görevine iade talebini reddederken, olayın şahsi koşullarını değerlendirmemiş ve sadece o dönem yürürlükte olan ilgili kanun hükmünü şeklen uygulayarak atamanın hukuka uygun olduğunu belirtmekle yetinmiştir. Oysa ki bu ret kararının dayanağı olan kanun kuralı, yöneticilik görevine dönüşü kategorik olarak yasakladığı ve idareye bireyselleştirme imkânı tanımadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi tarafından daha önceden iptal edilmiştir. Yargılama sürecinde başvurucunun eski görevine dönmesine engel teşkil edecek herhangi bir fiilî veya hukuki zorunluluk idarece dosyada ortaya konulmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, derece mahkemesi tarafından başvurucunun durumuna özgü, kişiselleştirilmiş ve somut bir değerlendirme yapılmadan, sadece şeklî bir yasa hükmüne dayanılarak verilen kararın, hak sınırlamalarında aranan kanunilik şartını karşılamadığını ve anayasal güvenceleri zedelediğini belirlemiştir. Kamu görevinden çıkarma işleminin dayanağı olan tüm şüphelerin ortadan kalkmasına rağmen, başvurucunun mesleki kariyerine ve toplum içindeki itibarına kalıcı zarar verecek şekilde daha alt bir statüde göreve başlatılması, kazanılmış haklara ve özel hayata saygı hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahaledir. Bu doğrultuda, söz konusu idari işlemin ve bu işlemi onayan mahkeme kararlarının temel hak ve özgürlükleri koruyacak nitelikte yeterli güvenceler sunmadığı saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.