Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Soruşturma dosyasına erişim kısıtlaması somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Kısıtlama kararı savunma hakkını ölçüsüzce engellememelidir.
• Beraat edenlerin haksız tutuklama iddiaları tazminat davasıyla çözülmelidir.
• Silahların eşitliği ilkesi tutuklama incelemelerinde gözetilmelidir.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde şüpheli ve müdafilerinin soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması (gizlilik kararı) uygulamasının sınırlarını ve hukuki şartlarını net bir şekilde çizmesi bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, soruşturmanın gizliliği ilkesi ile şüphelinin savunma hakkı ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı arasındaki hassas dengeyi irdelemiştir. Yargı makamlarının, sadece kanunda yazılı olan "soruşturmanın amacının tehlikeye düşebileceği" şeklindeki soyut ibareleri tekrar ederek kısıtlama kararı veremeyeceği, bu tehlikenin somut olayın özelliklerine göre nasıl gerçekleşebileceğini gerekçelendirmesi gerektiği kesin bir dille ortaya konulmuştur.

Öte yandan karar, uygulamada sıklıkla karşılaşılan haksız tutuklama şikâyetlerinde izlenmesi gereken usuli rotayı da meslektaşlara hatırlatmaktadır. Kişi hakkında tutuklama tedbiri uygulanıp yargılama sonucunda beraat kararı verilmişse, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla doğrudan Anayasa Mahkemesine gelmeden önce ceza muhakemesi sistemimizdeki tazminat mekanizmasının işletilmesi zorunludur. Bu durum, Anayasa Mahkemesinin ikincillik vasfının bir gereği olarak, olağan hukuk yollarının tam anlamıyla tüketilmesini şart koşmaktadır. Bu içtihat, hem hâkimliklerin kısıtlama kararlarındaki gerekçe standardını yükseltecek hem de avukatların haksız tutuklama iddialarında izleyecekleri hukuki stratejiyi belirleyecek niteliktedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla başlatılan bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve akabinde tutuklanmıştır. Soruşturma evresinde, savcılığın talebi üzerine Sulh Ceza Hâkimliği tarafından dosya içeriğini inceleme ve örnek alma yetkisinin kısıtlanmasına (gizlilik kararı) hükmedilmiştir. Başvurucu, hem suç şüphesi ve delil bulunmadan tutuklandığını hem de dosyada kısıtlama kararı olması sebebiyle hakkındaki suçlamaları ve aleyhindeki delilleri öğrenemediğini, bu durumun tutuklamaya karşı etkin bir itirazda bulunmasını engellediğini ileri sürmüştür. Yargılama süreci sonunda üzerine atılı suçlardan beraat eden başvurucu, hukuka aykırı tutuklama ve soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması nedenleriyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı, adil yargılanma hakkı ile eğitim hakkının zedelendiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunarak ihlal tespiti ve tazminat talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı, temel anayasal güvencelerden olan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ekseninde değerlendirmiştir. Haksız tutuklama iddiaları yönünden öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 hükmü dikkate alınmıştır. Söz konusu kanun maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendinde, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişilerin maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabilme imkânı düzenlenmiştir. Bu düzenleme, hukuka aykırı tutulma durumlarında mağduriyetin ulusal mahkemeler önünde telafi edilmesini sağlayan asli ve olağan bir başvuru yoludur.

Soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması iddiaları ise Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası çerçevesinde incelenmiştir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153/2 uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilmektedir. Ancak anayasal içtihatlara göre, tutuklu kişinin dosyaya erişim hakkı sınırsız olmamakla birlikte, getirilecek kısıtlamaların meşru ve orantılı olması şarttır. Üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, kamu menfaatini gözetmek, gizli örgüt yazışmaları gibi hassas belgeleri korumak veya adli makamların soruşturma yöntemlerini güvence altına almak amacıyla kısıtlama kararı verilebilir.

Bununla birlikte, dosyaya erişim hakkına getirilecek kısıtlama, ulaşılmak istenen amaç ile orantılı olmalı ve savunma hakkının yeterince kullanılmasını, özellikle tutuklamanın hukukiliğine etkili itiraz edilmesini engellememelidir. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri gereğince, tutuklamaya temel oluşturan delillerin mutlaka şüpheli ve müdafii tarafından incelenebilmesi gerekir. Kısıtlama kararı veren makamların, bu kısıtlamanın neden zorunlu olduğunu ilgili ve yeterli, somutlaşmış bir gerekçeyle ortaya koymaları anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını iki ana husus üzerinden detaylı olarak incelemiştir. İlk husus olan tutuklama tedbirinin hukuki olmadığına yönelik iddia bakımından; başvurucu hakkında açılan kamu davasında İstanbul 2. Çocuk Ağır Ceza Mahkemesinde yargılama yapıldığı ve neticesinde silahlı terör örgütüne üye olma suçundan beraatine karar verildiği tespit edilmiştir. Mahkeme, beraat kararında tutuklama tedbirine esas alınan tanık beyanı ve iletişim kayıtlarının mahkûmiyet için yeterli olmadığını açıkça belirtmiştir. Hakkında beraat kararı verilen başvurucunun, haksız tutuklama iddiası için öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca tazminat davası açma hakkı bulunmaktadır. Bu dava yolunun telafi kabiliyetini haiz, etkili ve tüketilmesi gereken olağan bir hukuk yolu olması sebebiyle, Anayasa Mahkemesi bu iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.

İkinci husus olan soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması iddiasına gelince; başvurucunun gözaltına alınmasının hemen ardından İstanbul 9. Sulh Ceza Hâkimliği tarafından soruşturma dosyasının incelenmesi ve örnek alınmasının kısıtlanmasına karar verilmiştir. Hâkimlik kararında, delillerin karartılma ihtimali ile soruşturmanın gizliliğini ve amacını tehlikeye düşürebileceği şeklindeki genel geçer, soyut ifadelere yer verilmiştir. Anayasa Mahkemesi, kısıtlama kararında ve savcılığın kısıtlama talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olayda nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir somutlaştırmada bulunulmadığını vurgulamıştır. Başvurucunun yahut avukatının hangi belgelere erişmesinin mevcut soruşturmanın amacını ne şekilde tehlikeye atacağı izah edilmemiştir. Sadece kanun metninde yer alan soyut gerekçelere dayanılarak savunma hakkının sınırlandırılması, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini ihlal ettiği gibi, tutuklamanın hukukiliğini tartışma hakkını da işlevsiz kılmıştır. Kısıtlamanın haklılığını ortaya koyacak ilgili ve yeterli gerekçe eksikliği, anayasal güvenceleri ortadan kaldırmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına ilişkin yeterli ve somut gerekçe sunulmaması sebebiyle Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası bağlamında kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ve başvurucuya 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir.