Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklama kararlarında kaçma şüphesi somutlaştırılmalıdır.
• Eldeki video delili karartma şüphesi oluşturmaz.
• Katalog dışı suçlarda tutuklama nedenleri detaylandırılmalıdır.
• Barışçıl gösteriye katılım tutuklama gerekçesi yapılamaz.

Bu karar, temel hak ve özgürlüklerin kullanımı sırasında uygulanan tutuklama tedbirlerinin hukuki sınırlarını net bir biçimde çizmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, tutuklama tedbirinin ön şartı olan kuvvetli suç şüphesinin varlığı hâlinde dahi, tutuklama nedenlerinin somut olgularla desteklenmesi gerektiğini açıkça vurgulamıştır. Özellikle delil karartma şüphesinin, ana delilin zaten kamu makamlarının elinde olduğu durumlarda geçerli bir tutuklama nedeni olamayacağı tespiti, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunmasında kritik bir güvence sağlamaktadır. Yargı mercilerinin basmakalıp ve soyut ifadelerle tutuklama kararı vermesinin anayasal hak ihlali doğuracağı bu karar ile bir kez daha teyit edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisine bakıldığında bu karar, özellikle toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının kullanıldığı toplumsal olaylarda yargı mercilerine sıkı bir denetim yükümlülüğü getirmektedir. Katalog suçlar arasında yer almayan isnatlarda kaçma veya delil karartma şüphesinin mutlaka somut vakıalarla temellendirilmesi gerektiği kuralı, alt derece mahkemeleri için bağlayıcı bir yol haritası niteliğindedir. Mahkeme, hukuka aykırı ve yetersiz gerekçelerle verilen tutuklama kararlarının, bireylerin anayasal haklarını kullanmaları üzerinde caydırıcı bir etki yaratacağını belirterek, demokratik toplum düzeninin işleyişi açısından özgürlük karinesinin esas alınması gerektiğine yönelik içtihadını perçinlemiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Fatma Nur Uğur, 1 Mayıs 2024 tarihinde İstanbul'da düzenlenen Emek ve Dayanışma Günü etkinlikleri kapsamında gerçekleştirilen bir gösteri yürüyüşüne katılmıştır. Taksim Meydanı'na ilerlemek isteyen grubun içinde yer alan başvurucu, kolluk kuvvetlerinin ihtarına rağmen dağılmama ve görevi yaptırmamak için direnme suçlamalarıyla gözaltına alınmış ve ardından Sulh Ceza Hâkimliği tarafından tutuklanmıştır.

Başvurucu, soruşturma ve sorgu aşamasında anayasal haklarını kullanmak amacıyla barışçıl bir şekilde toplantıya katıldığını, kolluk kuvvetlerine karşı herhangi bir şiddet eyleminde bulunmadığını ifade etmiştir. Tutuklama kararına ve tutukluluğun devamı kararlarına yapılan itirazların mahkemelerce reddedilmesi üzerine başvurucu; kaçma ve delilleri karartma şüphesi bulunmadığını, tutuklama kararlarının gerekçesiz olduğunu belirterek kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, ihlalin tespiti ile tarafına manevi tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına yönelik müdahaleleri Anayasa'nın 19. maddesi çerçevesinde incelemektedir. Bir tutuklama tedbirinin hukuka uygun sayılabilmesi için öncelikle kuvvetli suç şüphesinin bulunması ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 kapsamında belirtilen tutuklama nedenlerinden en az birinin (kaçma şüphesi, delilleri karartma ihtimali vb.) somut olgularla ortaya konulması zorunludur. Demokratik bir hukuk devletinde tutuklama, istisnai bir koruma tedbiri olup, ancak adli kontrol hükümlerinin yetersiz kalacağı durumlarda ve ölçülülük ilkesi gözetilerek uygulanabilir.

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ise Anayasa'nın 34. maddesi ile güvence altına alınmıştır. Bireylerin şiddete başvurmadan, barışçıl yöntemlerle bir araya gelerek fikirlerini ifade etmeleri, demokratik toplum düzeninin temel yapı taşlarından biridir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının kullanımına yönelik olarak uygulanan tutuklama gibi ağır koruma tedbirleri, diğer temel hak ve özgürlükler üzerinde doğrudan caydırıcı (soğutucu) bir etki yaratma potansiyeline sahiptir.

Hukuki değerlendirme yapılırken, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 gereği, isnat edilen suçun katalog suçlardan olmaması durumunda, tutuklama nedenlerinin mahkemelerce açık, somut ve denetlenebilir bir gerekçeyle izah edilmesi şarttır. Ana delilin hâlihazırda soruşturma makamlarının elinde olduğu bir senaryoda, şüphelinin delilleri karartma tehlikesinden bahsedilmesi mantık kurallarına ve hukuki belirlilik ilkesine aykırıdır. Kamu otoriteleri, temel haklarını kullanan bireylere karşı uyguladıkları tedbirlerin haklılığını, uygun ve yeterli gerekçelerle kanıtlamakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu olayda uygulanan tutuklama tedbirinin hukuki şartlarını detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu hakkında, elindeki flama sopasıyla kolluk görevlilerine saldırdığı iddiası ve bu duruma ilişkin polis kameraları tarafından kaydedilen görüntü inceleme tespit tutanakları dikkate alındığında, tutuklamanın ön şartı olan "kuvvetli suç şüphesi" unsurunun şeklen mevcut olduğu kabul edilmiştir. Ancak tutuklamanın hukuka uygun olabilmesi için salt suç şüphesi yeterli olmayıp, kanunda öngörülen tutuklama nedenlerinin de somut olayda gerçekleşmiş olması gerekmektedir.

Sulh Ceza Hâkimliğinin tutuklama kararında, başvurucunun delilleri karartma ve kaçma şüphesi bulunduğu ifade edilmiştir. Anayasa Mahkemesi bu gerekçeyi somut olayın koşullarıyla bağdaşmaz bulmuştur. Zira başvurucunun tutuklanmasına temel teşkil eden en önemli delil, kolluk kuvvetlerince çekilen video kayıtları ve bunlara ilişkin tespit tutanaklarıdır. Bu deliller zaten tutuklama tarihi itibarıyla devletin yetkili soruşturma makamlarının elinde ve güvenliği altındadır. Başvurucunun, emniyetin arşivinde bulunan bir video kaydını veya tutanağı karartması, değiştirmesi veya yok etmesi fiilen imkânsızdır. Dolayısıyla mahkemenin "delil karartma şüphesi" gerekçesi tamamen dayanaksız ve soyuttur.

Bunun yanı sıra, tutuklama kararında başvurucunun kaçma şüphesinin bulunduğuna dair hiçbir somut vakıa, belge veya bilgi ortaya konulmamıştır. İsnat edilen kanuna aykırı toplantı ve yürüyüşlere silahsız katılarak ihtara rağmen kendiliğinden dağılmama ile görevi yaptırmamak için direnme suçları, doğrudan tutuklama nedeninin varsayılabileceği "katalog suçlar" arasında da yer almamaktadır. Gerekçesiz, soyut ve basmakalıp ifadelere dayanan bu tutuklama kararı, ölçülülük ve gereklilik ilkeleriyle çelişmektedir. Hukuki olmayan bu tutuklama tedbiri, aynı zamanda başvurucunun barışçıl toplanma özgürlüğüne yönelik de ağır ve haksız bir müdahale niteliği taşımaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, tutuklama tedbirinin hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ve barışçıl gösteri yürüyüşüne katılımın tutuklamaya konu edilmesi nedeniyle toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve manevi tazminat talebini kabul etmiştir.