Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yapı kayıt belgesi idari para cezasını kaldırır.
• Dosyaya sunulan belgeler mahkemelerce özenle incelenmelidir.
• Gerekçesiz ret kararları usuli hukuki güvenceleri zedeler.
• Mülkiyet hakkı yargısal denetim mekanizmalarıyla etkin korunmalıdır.

Bu karar, vatandaşların lehine olan yasal düzenlemelerin ve özellikle afların yargı mercilerince resen veya iddia üzerine titizlikle incelenmesinin anayasal bir zorunluluk olduğunu göstermektedir. Bilhassa imar hukuku gibi idare ile birey arasında derin bir güç dengesizliğinin bulunduğu alanlarda, vatandaşın kanuni hakkını kanıtlayan "Yapı Kayıt Belgesi" gibi son derece kritik ve resmi evrakların derece mahkemeleri tarafından dikkate alınmaksızın hüküm kurulması, hukuka ve yargıya olan güveni sarsıcı niteliktedir. Anayasa Mahkemesi bu ihlal kararıyla, mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerde usule ilişkin güvencelerin en az esasa ilişkin güvenceler kadar önemli olduğunu açıkça teyit etmiştir.

Benzer idari davalarda emsal niteliği taşıyan bu karar, mahkemelere dosyaya sunulan her türlü esasa müessir iddia ve belgenin karar gerekçesinde tatmin edici şekilde tek tek tartışılması gerektiği yönünde çok güçlü bir mesaj vermektedir. Böylelikle, idari yaptırımların yargısal denetiminin sadece şekli bir evrak incelemesinden ibaret olamayacağı ve hukuki dinlenilme hakkının eksiksiz uygulanarak idarenin keyfi müdahalelerine karşı malikin mülkiyet hakkının adil dengede korunması gerektiği prensibi bir kez daha pekiştirilmiş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlığın temeli, şirket hakkında idarece kesilen idari para cezasına dayanmaktadır. Akpet Kırtasiye ve Petrol Ürünleri Ticaret A.Ş., Kayseri'nin Kocasinan ilçesindeki kendisine ait taşınmazın çatı kısmında ruhsatsız olarak çelik konstrüksiyon yapı inşa ettiği gerekçesiyle belediye idaresi tarafından idari yaptırımla karşılaşmıştır. Belediye encümeni, ilgili kaçak yapı için hem yıkım kararı almış hem de idari para cezası uygulamıştır.

Şirket, kesilen cezanın hukuka aykırı olduğu iddiasıyla iptali için dava açmış, bu yargılama süreci devam ederken yürürlüğe giren imar barışı yasasından faydalanarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığından söz konusu yapı için yasal koruma sağlayan "Yapı Kayıt Belgesi" almıştır. Şirket, elde ettiği bu resmi belgeyi idare mahkemesine sunarak kanunun emredici hükmü gereğince cezanın iptal edilmesini talep etmiştir. Ancak yargı mercilerinin davanın seyrini değiştirecek bu çok önemli belgeyi hiç incelemeden davasını reddetmesi üzerine şirket, haksız yere ceza ödemek zorunda bırakıldığını ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak mülkiyet hakkı güvenceleri bağlamında ele alıp incelemiştir. Anayasa'nın 35. maddesi uyarınca herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu, bu hakkın ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği esastır. Olayda başvurucuya uygulanan idari para cezası ve ruhsat alınması için verilen sürenin, kamu makamlarının mülkiyetin kullanımını kontrol ve düzenleme yetkisi kapsamında olduğu kabul edilmiştir.

Müdahalenin kanuni temeline bakıldığında, idarenin tesis ettiği işlemlerin dayanağının 3194 sayılı İmar Kanunu m.32 ve 3194 sayılı İmar Kanunu m.42 hükümleri olduğu görülmektedir. Bu kanun maddeleri uyarınca ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı olarak inşa edilen yapılara idari para cezası kesilmesi ve yıkım kararı alınması idarenin yasal yetkisindedir. Ancak, uyuşmazlığın asıl düğümlendiği nokta, sonradan yürürlüğe giren imar affı düzenlemelerinin somut olaya etkisidir. Nitekim 3194 sayılı İmar Kanunu geçici m.16 hükmü uyarınca, 31 Aralık 2017 tarihinden evvel inşa edilen ruhsatsız yapılar için mülk sahiplerinin kayıt altına alma amacıyla "Yapı Kayıt Belgesi" almasına hukuki imkan tanınmıştır. İlgili kanun maddesinin dördüncü fıkrası, bu belgenin verilmesi hâlinde söz konusu yapı hakkında daha önceden alınmış yıkım kararlarının ve henüz tahsil edilemeyen idari para cezalarının doğrudan iptal edileceğini emredici bir şekilde kurala bağlamıştır.

Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunması sadece maddi güvenceleri değil, usule ilişkin güvencelerin de eksiksiz olarak uygulanmasını zorunlu kılar. Kişilere, mülklerine yönelik müdahalelere karşı savunmalarını ve itirazlarını yetkili idari makamlar ile mahkemeler önünde etkin bir biçimde ortaya koyabilme olanağı tanınmalıdır. Yargı mercilerinin, davanın sonucuna doğrudan etki edecek nitelikteki temel savunmaları ve kanuni hak doğuran resmi belgeleri dikkate alması, kararlarında bu hususları ilgili ve yeterli bir gerekçe ile tartışması mutlak anayasal bir zorunluluk teşkil etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlıkta idare tarafından kesilen idari para cezasının şeklen kanuni bir dayanağının bulunduğunu ve bölgede sağlıklı kentleşmenin sağlanması yönünde meşru bir kamu yararı amacı taşıdığını belirtmiş; ancak mülkiyet hakkına yapılan bu müdahalenin ölçülülük ve usuli güvenceler bakımından ciddi sorunlar içerdiğini tespit etmiştir. Olayın gelişiminde, başvurucu şirket yargılama süreci devam ederken taşınmazı için devletin sunduğu imar affı imkanından aktif olarak yararlanarak bir "Yapı Kayıt Belgesi" almış ve bu resmi belgeyi doğrudan davanın görüldüğü İdare Mahkemesi dosyasına sunmuştur.

Kanun koyucunun yürürlüğe koyduğu açık, şartsız ve emredici düzenlemeye göre, yapı kayıt belgesi alınması durumunda daha önceden kesilmiş ve henüz tahsil edilmemiş imar para cezalarının yasa gereği iptal edilmesi zorunludur. Beklenen olağan hukuki süreç, derece mahkemelerinin dosyaya bizzat sunulan bu kritik belgeyi incelemesi, mevzuata uygunluğunu ve geçerliliğini denetlemesi, nihayetinde uyuşmazlığın esasına olan doğrudan etkisini detaylıca tartışmasıdır. Ancak davayı gören İdare Mahkemesi, başvurucunun bu yöndeki açık talebi ve sunduğu belge hakkında olumlu veya olumsuz hiçbir değerlendirme yapmaksızın, sadece eski karardaki bilirkişi raporuna dayanarak yüzeysel bir yaklaşımla davayı reddetme yoluna gitmiştir. İstinaf aşamasında da Bölge İdare Mahkemesi, başvurucunun dilekçesinde hususen belirttiği "Yapı Kayıt Belgesi sunduk ancak mahkemece değerlendirilmedi" şeklindeki itirazını tamamen görmezden gelerek yerel mahkemenin eksik incelemeye dayalı bu kararını aynı şekilde onamıştır.

Anayasa Mahkemesi, idari yargılama mercilerinin davanın sonucuna doğrudan ve mutlak surette etki edecek mahiyetteki temel iddia ve belgelere cevap verecek nitelikte hiçbir inceleme ve araştırma yapmamasını çok büyük bir eksiklik olarak nitelendirmiştir. Mülkiyet hakkını doğrudan ilgilendiren bu tür davalarda, esasa müessir temel itirazların mahkemelerce özenli bir şekilde karşılanmaması ve kararlarda yeterli hukuki gerekçeye yer verilmemesi, mülkiyet hakkının korunmasına yönelik usuli güvencelerin açıkça ihlali anlamına gelmektedir. Bu vahim eksiklik, idarenin eylemlerine karşı bireylere sunulan yargısal korumayı bütünüyle işlevsiz hale getirmiş ve birey ile idare arasında bulunması gereken adil dengeyi başvurucu şirket aleyhine ölçüsüzce bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yargılama mercilerinin davanın sonucuna etkili olabilecek nitelikteki yapı kayıt belgesini dikkate almadan eksik inceleme ve yetersiz gerekçeyle hüküm kurması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.