Makale

Gelişen teknoloji ile birlikte suç tiplerinin sanal ortama taşınması, ceza yargılamasında maddi gerçeğe ulaşma sürecini doğrudan etkilemiştir. Modern ceza muhakemesinde kabul edilen vicdani delil sistemi uyarınca, her şeyin delil olabilme serbestisi bulunsa da, bu delillerin mahkeme huzurunda belirli standartları karşılaması zorunludur. Fiziki delillerden farklı olarak kolayca kopyalanabilen, silinebilen ve tahrif edilebilen bir yapıya sahip olan dijital delillerin ispat gücü, ancak hukuka uygun bir şekilde elde edilmeleri ve teknik olarak doğrulanabilmeleri ile mümkündür. Yargılama sürecinde hakimin kanaatini oluşturacak bu verilerin sahihliği ve bütünlüğü, davanın seyrini belirleyen en temel unsurlardır. Dijital ortamda elde edilen bulguların, ceza mahkemelerinde hükme esas alınabilmesi için yalnızca teknik olarak değil, aynı zamanda hukuki prosedürlere de sıkı sıkıya bağlı kalınarak incelenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, elde edilen verilerin hukuka aykırı delil statüsüne düşmesi ve yargılamanın çökmesi kaçınılmaz bir hukuki sonuç olarak karşımıza çıkacaktır.

Dijital Delillerin Kabul Edilebilirlik Şartları

Bir bilişim cihazından elde edilen verinin mahkeme huzurunda muteber bir ispat aracı olabilmesi için belirli teknik ve hukuki şartları bünyesinde barındırması şarttır. Bu şartların en önemlilerinden biri olan sahihlik, elde edilen verinin orijinal olup olmadığını ve sonradan herhangi bir tahrifata uğrayıp uğramadığını ifade etmektedir. Bilişim cihazlarından elde edilen dijital veriler manipülasyona son derece açık olduğundan, delillerin bütünlüğünün sağlanması hayati bir öneme sahiptir. Bu bütünlük, uygulamada genellikle hash değeri hesaplama işlemi ile güvence altına alınır; olay yerinde alınan imaj ile laboratuvarda incelenen imajın hash değerlerinin birebir eşleşmesi zorunludur. Ayrıca, mahkemeye sunulan bulguların tesadüfi olmaması ve farklı adli bilişim uzmanları tarafından uygulanan testlerde de aynı sonucu vermesi, yani tekrar ele alınabilirlik ilkesini karşılaması gerekmektedir. Son olarak, elde edilen suç unsuru verinin, gerçekten fail tarafından o an kullanıldığı iddia edilen cihazla üretildiğini teyit eden doğrulama işlemleri de eksiksiz şekilde yerine getirilmelidir.

Tek Başına Mahkumiyet Kararına Esas Olma Sorunu

Uygulamada en çok tartışılan konulardan biri, yalnızca sanal ortamdan elde edilen veriler ışığında bir sanık hakkında mahkumiyet kararı verilip verilemeyeceğidir. Bilişim sistemlerindeki kayıtların kim tarafından ve tam olarak ne zaman oluşturulduğunun ilk bakışta kesin olarak tespit edilememesi, dijital delillerin güvenilirliği konusunda ciddi soru işaretleri doğurmaktadır. Yargıtay kararlarında da istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, dijital deliller manipülasyona son derece açık yapıdadır. Bu sebeple, bir kişinin salt bilgisayarında veya cep telefonunda bulunan bir veri yüzünden cezalandırılması, şüpheden sanık yararlanır ilkesi ile çelişebilmektedir. Dolayısıyla, hukuka uygun olarak elde edilmiş olsalar dahi, söz konusu verilerin mutlaka diğer yan deliller ile desteklenmesi ve bütüncül bir hukuki değerlendirmeye tabi tutulması gerekmektedir. İspat aracı olarak sunulan verinin temsil ettiği olayın niteliği, ele geçiriliş şekli ve zamanı gibi karakteristik özellikleri titizlikle irdelenmeli, en ufak bir şüphe durumunda sanığın beraati yönünde karar tesis edilmelidir.

Hukuka Aykırı Dijital Deliller ve Zehirli Ağacın Meyvesi Doktrini

Türk Ceza Muhakemesi Hukuku uyarınca, kanuna aykırı yöntemlerle elde edilmiş bulguların yargılamada kullanılması ve karara esas alınması kesin bir dille yasaklanmıştır. Bilişim sistemlerinde yapılan aramalarda, özellikle adli imaj kopyası alınmadan doğrudan orijinal cihaz üzerinde inceleme yapılması, verinin doğasını bozacağından elde edilen tüm bulguları hukuka aykırı delil haline getirmektedir. Hukukumuzda katı bir şekilde uygulanan zehirli ağacın meyvesi doktrini, yasak usullerle elde edilen ana delilin yanı sıra, bu delil vasıtasıyla ulaşılan diğer tüm türev delillerin de yargılama dışı bırakılmasını emretmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bazı kararlarında türev delillerin dışlanması konusunda daha esnek bir yaklaşım sergilese de, iç hukukumuzdaki yasal düzenlemeler gereği, hukuka aykırı şekilde elde edilen hiçbir dijital veri hükme esas alınamaz. Adli süreçlerde yapılan usul hataları, olay yerinde gerekli denetim mekanizmalarının işletilmemesi veya imaj alma kurallarına uyulmaması, maddi gerçeğe ulaşılmasını doğrudan engelleyen ağır hukuki ihlallerdir.

Dijital İspat Sürecinde Dikkat Edilmesi Gereken Hukuki Kriterler

Bilişim suçlarının veya dijital verilerin söz konusu olduğu ceza dosyalarında, ispat gücünü doğrudan etkileyen ve mahkemelerce titizlikle incelenmesi gereken bazı temel kriterler bulunmaktadır. Bir bilişim avukatı olarak bu kriterlerin savunma veya iddia makamı açısından davanın temelini oluşturduğunu belirtmek gerekir. Yargılama sürecinde dijital verilerin ispat değerinin saptanması amacıyla aşağıdaki unsurlara mutlaka dikkat edilmelidir:

• Verinin hukuka uygun elde edilişi: Arama esnasında yasal sınırlar içinde kalınarak hukuka uygun kopyalama işlemi yapılmalıdır.
• İmaj alma zorunluluğu: Orijinal verinin bozulmasını engellemek için, cihazın sektörel bazda birebir adli imajı alınmalı ve incelemeler sadece bu kopya üzerinden yürütülmelidir.
• Hash değeri uyuşmazlığının kontrolü: Olay yerinde alınan özet değerler ile adli laboratuvar raporundaki değerlerin birbirini tam olarak tutması sağlanmalıdır.
• Türev delillerin hukuki durumu: Zehirli ağacın meyvesi öğretisi gereği, baştan hatalı ve yasadışı olan bir arama işleminin sonradan elde edilen diğer delilleri de hukuken sakatlayacağı unutulmamalıdır.