Makale

Günümüzde sağlık hizmetlerinin dijitalleşmesiyle birlikte, hastanelerin hukuki sorumluluk alanı genişlemiş ve hastane organizasyon kusuru kavramı elektronik bir boyut kazanmıştır. Bir tıbbi müdahale sürecinde yalnızca hekimin değil, sağlık hizmetini sunan işletmenin de bağımsız bir özen yükümlülüğü bulunmaktadır. Türk Borçlar Kanunu kapsamında işletmenin sorumluluğu gereği, elektronik sağlık kayıt sistemlerinin kesintisiz ve güvenli bir biçimde çalışmasını sağlamak, olası sistemsel arızalara anında müdahale etmek ve personeli bu sistemlerin kullanımı konusunda eğitmek doğrudan hastane yönetiminin organizasyon yükümlülükleri arasında yer alır. Söz konusu sistemlerin hatalı seçimi, güncellenmemesi veya gerekli denetim mekanizmalarının kurulmaması neticesinde hastanın zarara uğraması durumunda, işletmenin kusursuz sorumluluğu gündeme gelmektedir. Hastanelerin bu yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği ise yargılama aşamasında e-ispat araçları ile ortaya konulmaktadır.

Hastanelerin Elektronik Sistemlerde Organizasyon Sorumluluğu

Hastanelerin organizasyon sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu madde 66/3 hükmü gereğince, bir işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararları giderme yükümlülüğünü ifade eder. Dijitalleşen sağlık hizmetlerinde bu sorumluluk, tıbbi araç ve gereçlerin ötesine geçerek hastane bilgi yönetim sistemlerinin güvenli kurulumunu ve işletilmesini kapsar. Özel hastaneler ve idare, sistemlerin arızasız çalışması için rutin denetimleri yapmak, güvenlik önlemlerini almak ve bilişim teknolojileri uzmanı istihdam etmek zorundadır. Sistemde meydana gelebilecek ve hastanın yanlış tedavi edilmesine yol açabilecek hataların, örneğin doz hesaplama modüllerindeki yazılımsal sorunların, önceden tespiti ve giderilmesi işletmenin asli borcudur. Gerekli teknik altyapı sağlanmadan veya personelin sisteme yönelik kullanıcı eğitimleri tamamlanmadan sistemin devreye alınması, hastanın maddi ve manevi zarara uğraması halinde hastaneyi doğrudan tazminat yükümlülüğü ile karşı karşıya bırakacaktır.

E-İspat Sürecinde Elektronik Sağlık Kayıtlarının Rolü

Tıbbi uygulama hatalarından doğan davalarda en büyük sorunlardan biri ispat güçlüğüdür. Bu noktada elektronik sağlık kayıtları, kapsamlı formatları ve barındırdıkları detaylar sayesinde uyuşmazlıkların çözümünde kilit bir e-ispat aracı olarak kullanılmaktadır. Özel Hastaneler Yönetmeliği uyarınca, Elektronik İmza Kanunu hükümlerine uygun elektronik imza ile imzalanmış tıbbi kayıtlar, mahkemeler nezdinde resmi kayıt olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda, Türk Medeni Kanunu madde 7 gereğince aksi ispat edilinceye kadar elektronik ortamdaki verilerin doğruluğu karine niteliği taşır. Geleneksel kağıt tabanlı kayıtların aksine dijital sistemler, hastanın kronolojik sağlık geçmişini ve yapılan her bir işlemi şeffaf biçimde mahkemeye sunma imkanı verir. Mahkemeye sunulan bu verilerin değiştirilip değiştirilmediğinin veya güvenilirliğinin tespiti ise sistemin arka planında çalışan log kayıtları vasıtasıyla denetlenmektedir.

Mahkemelerde Log Kayıtları ve Metadata Kullanımı

Yargılama aşamasında bir tıbbi müdahalenin zamanlaması, yetkili kişilerce yapılıp yapılmadığı veya karar destek sistemlerinin ürettiği hayati uyarıların hekim tarafından dikkate alınıp alınmadığı hususları büyük önem taşır. Bu durumların aydınlatılmasında veri hakkındaki veri olarak tanımlanan metadata ve bilhassa log kayıtları mahkemeler tarafından sıklıkla talep edilmektedir. Sisteme kimin, hangi saatte giriş yaptığı, hangi dosyaları görüntülediği ve ne zaman değişiklik yaptığı bu kayıtlar üzerinden şüpheye yer bırakmayacak biçimde kanıtlanır. Örneğin, yargıya yansıyan bir uyuşmazlıkta, hastanın ilaç bağımlılığına dair uyarının sisteme ne zaman girildiğinin ispatlanabilmesi için hastane otomasyon sisteminin log kayıtları incelenmek istenmiş; ancak hastanenin bu kayıtları usulüne uygun tutmaması, idarenin organizasyon kusuru olarak değerlendirilmiş ve hukuki sorumluluk doğurmuştur. Dolayısıyla, salt elektronik kayıt tutmak yeterli olmayıp, bu verilerin izlenebilirliğinin hukuki standartlara uygun olarak sağlanması yasal bir zorunluluktur.

E-İspat Açısından Hastanelerin Kritik Yükümlülükleri

Hastanelerin organizasyon sorumluluğu ve e-ispat süreçlerinin sağlıklı işlemesi için yerine getirmesi gereken ve yasal düzenlemelerle desteklenen birtakım temel yükümlülükler bulunmaktadır.

• Sistem üzerinde yapılan okuma, ekleme, değiştirme ve silme gibi tüm kullanıcı hareketlerinin güvenli bir biçimde loglanması ve saklanması.
• Tıbbi verilerin bütünlüğünü ve inkar edilemezliğini sağlamak adına yasal mevzuata uygun elektronik imza süreçlerinin entegre edilmesi.
• Olası siber saldırı veya sistem çökmelerine karşı verilerin kaybolmasını engellemek üzere düzenli yedekleme ve kurtarma senaryolarının devreye alınması.
• Sağlık personeline, kullanılan elektronik bilgi yönetim sistemlerine ilişkin kapsamlı teknik eğitimlerin verilmesi ve hatalı kullanımların önüne geçilmesi.
• Kullanılan karar destek sistemlerinin arıza veya uyarı mekanizmalarındaki aksaklıkların, üretici firma ile koordineli biçimde derhal giderilmesi.

Bu sistem yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda, tıbbi hatayı gerçekleştiren personelin ötesinde doğrudan sağlık kuruluşunun hukuki sorumluluğu yargı önünde sabit hale gelecektir.