Makale

Teknolojinin ve internetin hızla gelişmesi, bilginin üretilmesini, yayılmasını ve depolanmasını tarihte hiç olmadığı kadar kolaylaştırmıştır. Bu durum, insanların geçmişte yaşadıkları olumsuzlukların, hataların veya artık güncelliğini yitirmiş bilgilerin dijital hafızada sürekli olarak kalmasına neden olmaktadır. Bireylerin geçmişlerine sünger çekerek onurlu, özgür ve ayrımcılıktan uzak bir yaşam sürebilmeleri amacıyla unutulma hakkı ortaya çıkmıştır. İlk olarak 2014 yılında Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın verdiği meşhur Google İspanya kararı ile hukuki bir zemine oturan bu hak, bireye ait rahatsız edici nitelikteki kişisel içeriklerin, bir daha geri getirilmeyecek biçimde ortadan kaldırılmasını ifade eder. Bireyin kişisel verileri üzerinde kontrol sağlama imkânı sunan unutulma hakkı, günümüzde hem Avrupa Birliği mevzuatı kapsamında hem de ulusal hukukumuzda, özel hayatın gizliliği ve insan onurunun korunması için en güçlü yasal araçlardan biri haline gelmiştir.

GDPR Çerçevesinde Unutulma Hakkı

Avrupa Birliği hukukunda unutulma hakkı, ilk olarak 95/46/EC sayılı Veri Koruma Direktifi döneminde yargı kararlarıyla şekillenmiş, ardından Genel Veri Koruma Tüzüğü'nün (GDPR) 17. maddesiyle bağımsız bir pozitif hukuk normu haline gelmiştir. İlgili madde, veri öznesine belirli şartların gerçekleşmesi durumunda veri sorumlusundan kişisel verilerinin gecikmeksizin silinmesini talep etme hakkı tanır. Bu şartlar arasında; verilerin toplanma veya işlenme amaçları doğrultusunda artık gerekli olmaması, veri öznesinin işlemenin dayandığı açık rızasını geri çekmesi, verilerin hukuka aykırı olarak işlenmiş olması veya veri öznesinin işlemeye itiraz etmesi gibi yasal durumlar yer almaktadır. Mevzuat, yalnızca verilerin silinmesini öngörmez; aynı zamanda veriyi alenileştiren veri sorumlusuna, bu verilere ait bağlantıların veya kopyaların da silinmesi için diğer veri sorumlularını bilgilendirme ve makul teknik tedbirleri alma yükümlülüğü yükler. Ancak unutulma hakkı mutlak bir hak değildir; ifade özgürlüğü, kamu yararı doğrultusunda arşivleme veya bilimsel araştırma gibi istisnai hallerde bu hakkın kullanımı sınırlandırılabilmektedir.

Türk Hukukunda Unutulma Hakkının Yasal Dayanakları

Türk hukukunda unutulma hakkı adıyla doğrudan müstakil bir kanun maddesi bulunmasa da, bu hakkın temelleri Anayasa ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile güçlü bir şekilde güvence altına alınmıştır. Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı, bireylerin verilerinin silinmesini talep etme yetkisini de kapsar. Aynı zamanda Anayasa'nın 17. maddesindeki maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkı, kişinin geçmişin engellerine takılmaksızın yeni bir sayfa açabilmesi için unutulma hakkının temel anayasal dayanağını oluşturur. KVKK'nın 7. maddesi ise, hukuka uygun işlenmiş olsa dahi işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması hâlinde kişisel verilerin resen veya ilgili kişinin talebi üzerine silinmesini, yok edilmesini veya anonim hâle getirilmesini emreder. Buna ek olarak KVKK'nın 11. maddesi, veri sorumlusuna başvurarak eksik veya yanlış verilerin düzeltilmesini ve kanunda öngörülen şartlar çerçevesinde verilerin silinmesini isteme hakkını veri ilgilisine tanımaktadır.

Unutulma Hakkının Uygulanma Kriterleri

Unutulma hakkının her türlü kişisel veri veya internet haberi için otomatik olarak uygulanması söz konusu değildir. Hakların çatışması durumunda, kişinin şeref ve itibarı ile ifade ve basın özgürlüğü arasında adil bir hukuki denge kurulması zorunludur. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihatlarında, bir içeriğin unutulma hakkı kapsamında değerlendirilebilmesi için belirli hukuki ölçütler ortaya konulmuştur. Bu ölçütler bağlamında, mahkemeler her somut olayın kendi koşulları çerçevesinde hassas bir denge testi yapmaktadır. Aşağıdaki unsurlar, bilginin erişimden kaldırılması veya silinmesi yönünde verilecek kararlarda temel teşkil etmektedir:

• Haberin veya bilginin yayında kaldığı süre ve zaman içerisinde güncelliğini yitirip yitirmediği hususu.
• Söz konusu kişisel verinin toplumun bilgi edinme hakkı kapsamında üstün bir kamu yararı taşıyıp taşımadığı.
• Habere konu olan kişinin sıradan bir vatandaş mı yoksa siyasetçi veya halka mal olmuş bir şöhret mi olduğu.
• Kamuya yansıyan bilginin olgusal gerçekler mi yoksa salt öznel değer yargıları mı barındırdığı.
• İlgili dijital içeriğin kişinin özel yaşamına ve manevi bütünlüğüne telafisi güç zararlar verip vermediği.

Sonuç ve Hukuki Değerlendirme

Unutulma hakkı, dijital çağda bireyin öz özerkliğini ve dijital kimlik kontrolünü koruyan hayati bir hukuki mekanizmadır. Hem GDPR'ın getirdiği katı yaptırımlar hem de KVKK'nın dayandığı temel prensipler, bireyin kendi verileri üzerinde pasif bir nesne olmaktan çıkarak aktif karar verici konumuna gelmesini hedefler. Hukuk uygulamaları bağlamında uzman avukatlar ve veri koruma otoriteleri için unutulma hakkı taleplerinin yönetilmesi, sadece verinin teknik olarak silinmesini değil, aynı zamanda çatışan menfaatlerin hukuki zemininde doğru tartılmasını gerektirir. Veri sorumlularının, kendilerine yöneltilen talepler karşısında hukuka ve dürüstlük kurallarına uygunluk, amaçla sınırlılık ve ölçülülük ilkeleri ışığında hareket etmesi mutlak bir yasal zorunluluktur. Sonuç itibarıyla, her geçen gün gelişen veri işleme teknolojileri ve dijital hafızanın devasa kapasitesi karşısında, unutulma hakkının yasal düzenlemeler ve yargı içtihatlarıyla desteklenerek korunması, insan onuruna yaraşır bir hukuk düzeninin vazgeçilmez bir unsuru olmaya devam edecektir.