Makale

Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte insan gücü yerine otomatlar aracılığı ile sunulan hizmetler ticari hayatta geniş bir yer kaplamaktadır. Bu durum, sunulan hizmetlerin kötüye kullanılması riskini de beraberinde getirmiş ve yasa koyucuyu yeni hukuki güvenceler oluşturmaya itmiştir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sistematiğinde malvarlığına karşı suçlar başlığı altında düzenlenen karşılıksız yararlanma suçu, işletme sahiplerinin ekonomik menfaatlerini korumayı hedefler. Kanunun 163. maddesinin birinci fıkrası, bedeli ödendiği takdirde yararlanılabilen bir hizmetten herhangi bir ödeme yapmaksızın haksız şekilde faydalanmayı suç olarak tanımlamıştır. Bilişim ve teknoloji hukuku perspektifinden bakıldığında, teknik cihazların çalışma prensiplerinin ihlal edilerek ekonomik bir değerin bedelsiz elde edilmesi, toplumsal düzene ve mülkiyet haklarına açık bir müdahaledir. Bu nedenle, söz konusu eylemlerin hukuki niteliği, yaptırımları ve suçun maddi unsurları hassasiyetle değerlendirilmelidir.

Suçun Kapsamı ve Hukuki Unsurları

Karşılıksız yararlanma suçunun maddi unsuru, otomatik makinenin sağladığı hizmetten herhangi bir karşılık ödemeden faydalanmaktır. Yasa koyucu, bu noktada otomatın sunduğu değerin bir hizmet olması gerektiğini açıkça belirtmiştir. Örneğin; metro ve otobüs gibi toplu taşıma araçlarındaki geçişi sağlayan turnikeler, boy ve kilo ölçen cihazlar, müzik kutuları veya masaj koltukları gibi donanımlar bu kapsamdadır. Failin eylemini gerçekleştirirken ödeme yapmadan yararlanma kastı ile hareket etmesi şarttır. Suçun oluşması için failin ödeme gücünün olup olmamasının bir önemi bulunmadığı gibi, eylemin icra ediliş şeklinde kullanılan mekanik veya manyetik müdahaleler suçun serbest hareketli yapısına uyum sağlar. Otopark çıkışlarındaki bariyer sistemlerinden ücret ödemeden geçmek gibi bedelin sonradan ödendiği hallerde de sistemin teknik işleyişi ihlal edildiği için suçun unsurları tamamlanmış kabul edilmektedir.

Mal ve Hizmet Otomatları Arasındaki Hukuki Ayrım

Uygulamada ve doktrinde en çok tartışılan konulardan biri, mal veren otomatlar ile hizmet sunan otomatlar arasındaki ince hukuki çizgidir. Kanun metninde açıkça "hizmetten yararlanma" ibaresi yer aldığından, yiyecek, içecek veya sigara gibi doğrudan taşınır mal sağlayan cihazlar bu suçun kapsamı dışındadır. Bir kişinin içecek otomatına müdahale ederek bedelini ödemeden kola veya çikolata alması eylemi, Yargıtay içtihatları ve doktrin ağırlıklı görüşü uyarınca hırsızlık suçu kapsamında değerlendirilmektedir. Hırsızlık suçunun konusu taşınır bir mal iken, karşılıksız yararlanma suçunun konusu bütünüyle sunulan bir hizmet alımıdır. Bu nedenle, müdahale edilen teknik cihazın fiziki bir nesne mi teslim ettiği yoksa geçici bir fayda mı sağladığı, faile yöneltilecek suç vasfının ve dolayısıyla uygulanacak ceza miktarının tespitinde birincil belirleyici unsurdur.

Suçun İşleniş Biçimi ve Dolandırıcılık Suçundan Farkı

Bu suç tipi serbest hareketli bir suç özelliği gösterdiği için fail, hizmetten bedelsiz yararlanmak adına birbirinden farklı çok sayıda yöntem kullanabilir. Sisteme yapılan müdahaleler cihazın fiziksel yapısına olabileceği gibi tamamen manyetik veya sensör tabanlı da gerçekleştirilebilir. Önemli olan husus, otomatın hizmet vermesini sağlayacak teknik işleyişin devre dışı bırakılması veya yanıltılmasıdır. Bu tür eylemlerde failin makineyi yanıltması, hukuk tekniği açısından dolandırıcılık olarak nitelendirilemez. Dolandırıcılık suçunda aranan temel unsur, hileli davranışlarla bir "insanın" aldatılması ve iradesinin sakatlanmasıdır. Otomatik bir cihazın iradesi olamayacağından, makineye karşı yapılan hileli müdahaleler dolandırıcılık değil, duruma göre doğrudan doğruya karşılıksız yararlanma suçunu oluşturur. Eylemin gerçekleştirilmesi esnasında otomata fiziki bir zarar verilmesi durumunda ise mala zarar verme suçu ayrıca gündeme gelecektir.

Otomat sistemlerinde gerçekleştirilen hukuka aykırı yararlanma yöntemlerine ilişkin uygulamada sıkça karşılaşılan örnekler şunlardır:

• Otomat sistemine gerçek para yerine ebat ve ağırlık olarak benzer metal parçaları veya sahte paralar atmak.
• Toplu taşıma turnikelerinde sahte veya manyetiği değiştirilmiş kartlar okutarak geçiş sağlamak.
• Jetonla çalışan sistemlerde, jetona ip bağlayarak hizmet aldıktan sonra jetonu geri çekmek.
• Sistemin donanımsal veya mekanik işleyişini mıknatıs veya benzeri harici cisimlerle bozmak.

Suça Teşebbüs, Soruşturma ve Ceza Yaptırımları

Karşılıksız yararlanma suçu, failin hedeflenen hizmetten tamamen faydalandığı anda tamamlanmış bir suç haline gelir. Ancak failin icra hareketlerine başlamasına rağmen, elinde olmayan nedenlerle makinenin arızalanması, çalışmaması veya eylem sırasında yakalanması durumlarında olay suça teşebbüs aşamasında kalır ve verilecek cezada teşebbüs hükümleri uyarınca indirim yapılır. Türk Ceza Kanunu'nun ilgili hükmü uyarınca, otomatlardan bedelsiz yararlanan kişi hakkında iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası yaptırımı öngörülmektedir. Hakim, failin durumuna göre hapis veya adli para cezasından birini seçenek yaptırım olarak belirlemektedir. Bu suçun soruşturulması ve kovuşturulması genel kural olarak şikayete tabi değildir, Cumhuriyet Savcılığı tarafından re'sen yürütülür. Sadece belirli akrabalık ilişkisi içindeki kişilerin zararına işlenmesi durumunda şikayet şartı ve şahsi cezasızlık veya indirim nedenleri devreye girmektedir.