Makale

21. yüzyılda teknolojinin baş döndürücü bir hızla gelişmesi, dijital çalışma platformlarının işgücü piyasasında devrim yaratmasına neden olmuştur. Bu yeni çalışma modeli, bireylere geleneksel mesai saatlerinden bağımsız, esnek ve özgür bir çalışma ortamı sunarken; öte yandan çalışma hayatının en temel yapı taşlarından olan sosyal haklar bağlamında derin bir boşluk yaratmıştır. Platformlar, genellikle vergi ve sosyal sigorta yükümlülüklerinden kaçınmak amacıyla işgörenleri bağımsız yüklenici veya serbest meslek sahibi olarak konumlandırmaktadır. Bu durum, işçilerin hastalık, kaza, yaşlılık ve işsizlik gibi temel hayati risklere karşı tamamen korumasız kalmasına yol açmaktadır. Çalışanların maruz kaldığı bu güvencesizlik sarmalı, sadece iş hukuku mevzuatı açısından değil, aynı zamanda temel insan hakları ve sosyal adalet prensipleri yönünden de çözülmesi gereken acil bir kriz halini almıştır. Geleneksel iş kanunlarının bu atipik çalışma biçimine tam anlamıyla uygulanamaması, mevcut yasal çerçevenin ötesinde yenilikçi, sınır aşan ve teknoloji ile entegre edilmiş alternatif koruma mekanizmalarının tasarlanmasını zorunlu kılmaktadır. Adaletin sağlanabilmesi için esneklik ile hukuki güvenliğin dengelendiği bir altyapıya ihtiyaç duyulmaktadır.

Dijital Platformlarda Sosyal Güvenlik Hakkından Yoksunluk

Dijital çalışma platformlarında faaliyet gösteren bireylerin en belirgin ortak sorunu, sosyal koruma şemsiyesinin dışında bırakılmalarıdır. Çalışanlar yasal olarak bağımsız yüklenici statüsünde değerlendirildikleri için, standart bir iş sözleşmesinin sağladığı ücretsiz tatil, hastalık izni, sağlık sigortası ve emeklilik hakları gibi temel güvencelerden mahrum bırakılmaktadır. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından gerçekleştirilen geniş çaplı anket çalışmaları, platform çalışanlarının çok küçük bir kısmının herhangi bir emeklilik planına sahip olduğunu ve ulusal sosyal güvenlik ödeneklerine erişebildiğini açıkça ortaya koymaktadır. Özellikle platform çalışmasını birincil ve tek gelir kaynağı haline getiren bireyler açısından bu tablo, uzun vadeli bir yoksulluk ve ekonomik güvencesizlik tehlikesi barındırmaktadır. Çalışanların herhangi bir yasal ve sosyal kalkanı olmaksızın, tamamen piyasanın vahşi rekabet koşullarına ve algoritmaların insafına bırakılması, dijital çağda insan emeğinin metalaşması riskini de olağanüstü biçimde artırmaktadır.

Platform şirketleri genellikle çalışanların bu işi yalnızca ek gelir veya harçlık sağlamak amacıyla yaptığını, dolayısıyla mevcut diğer istihdam ilişkileri üzerinden zaten sosyal güvenceye sahip olduklarını iddia eden savunmalar geliştirmektedir. Ancak bu argüman, dijital platform ekonomisinin sahadaki gerçekleriyle kesinlikle bağdaşmamaktadır. Dünyanın dört bir yanındaki birçok çalışan için platform işi yegâne geçim kaynağıdır ve hayatlarını idame ettirebilecekleri başka bir işleri bulunmamaktadır. Kaldı ki, bu kişilerin başka bir işte çalışmaları durumunda dahi o işte kayıt dışı veya sigortasız çalıştırılmadıklarının hukuken hiçbir garantisi yoktur. Yaşanan bu yapısal güvencesizlik tablosu, özellikle Covid-19 salgını gibi küresel kriz dönemlerinde yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Hastalanan veya acilen karantinaya girmesi gereken platform çalışanları, hastalık izni ödenekleri bulunmadığı için ciddi gelir kaybı korkusuyla sağlık durumlarını gizlemek veya hasta ve bulaştırıcı bir şekilde toplum içinde çalışmaya devam etmek zorunda kalmışlardır.

Sosyal güvenlik sorununun çözümsüz kalmasına yol açan bir diğer karmaşık boyut ise platform ekonomisinin sınır aşan, ulusötesi doğasından kaynaklanmaktadır. Özellikle web tabanlı hizmetlerin sunulduğu mikro görev platformlarında, talep sahibi müşteri, aracı rolündeki dijital platform şirketi ve işi bizzat bilgisayar başında ifa eden çalışan, dünyanın tamamen farklı kıtalarında ve ülkelerinde bulunabilmektedir. Bu durum, sosyal güvenlik primlerinin tam olarak hangi ülkenin iş hukuku mevzuatına göre kesileceği, toplanan bu vergi ve fonların hangi ülkenin sosyal güvenlik kurumuna aktarılacağı ve işçinin en nihayetinde bu haklardan nasıl yararlanacağı konusunda ciddi uyum sorunları yaratmaktadır. Küresel çapta yargı yetkisinin parçalanmış olması, geleneksel yerel hukuk kurallarının bu yeni dijital ekosisteme doğrudan entegre edilmesini imkânsız kılmakta, bu da çalışanların güvencesizlik mağduriyetini sürekli ve kalıcı hale getiren derin yasal boşluklar oluşturmaya devam etmektedir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Bağlamında Karşılaşılan Temel Riskler

Dijital platform çalışması, uygulamanın pratik doğasına rağmen hem fiziksel hem de psikolojik açıdan oldukça çeşitli iş sağlığı ve güvenliği risklerini bünyesinde barındırmaktadır. Konum tabanlı hizmet veren teslimat ve ulaşım kuryeleri, trafikte sürekli olarak zamanla yarışmak zorunda kalmaları nedeniyle her an yüksek düzeyde kaza riski altındadır. Platform algoritmalarının, siparişin gecikmesi veya rotadan çıkılması durumunda sürücünün puanını düşürmesi ya da hesabını tamamen askıya alması gibi gizli yaptırımları, çalışanlar üzerinde son derece ağır bir hız ve performans baskısı kurmaktadır. Bu algoritmik hız baskısı altında yaralanan veya trafik kazası geçiren işçiler, resmi iş kazası sigortasından faydalanamadıkları için hastane masrafları dâhil tüm tıbbi harcamaları ve çalışamadıkları günlerin gelir kayıplarını kendi kısıtlı bütçelerinden karşılamak zorunda bırakılmaktadır. Üstelik kazaya karışan ve hasar gören ticari aracın onarım masrafları da bütünüyle mağdur durumdaki çalışanın omuzlarına yüklenmektedir.

Web tabanlı dijital platformlarda, evden veya ofis dışı ortamlardan ekran karşısında aralıksız çalışanlar ise fiziksel kazalardan ziyade ağır ergonomik ve psikolojik tehlikelere maruz kalmaktadır. Dinlenme molaları olmaksızın uzun saatler boyunca bilgisayar, tablet veya akıllı cep telefonu kullanımı; kas ve iskelet sistemi hastalıklarına, duruş bozukluklarına ve ilerleyen yaşlarda kalıcı görme problemlerine yol açmaktadır. Bununla birlikte, geleneksel bir işyeri ortamının getirdiği sosyalleşmeden, fiziki mesai arkadaşlarından ve kurumsal bir sosyal ağdan mahrum kalınması, platform çalışanlarını zamanla derin bir sosyal izolasyon sarmalına itmektedir. Sistemde ne zaman iş geleceğinin bir türlü öngörülememesi, algoritma karşısında sürekli tetikte bekleme zorunluluğu ve yüksek puanlı görevleri kaçırma stresi; ekran başındaki çalışanlarda tükenmişlik sendromu, kronik anksiyete bozukluğu ve uykusuzluk gibi ciddi psikososyal ve nörolojik hastalıklara açıkça zemin hazırlamaktadır.

İş sağlığına yönelik en sarsıcı risklerden bir diğeri de küresel şirketler için içerik moderatörlüğü yapan mikro görev çalışanlarının her gün yüzleştiği psikolojik travmalardır. Bu isimsiz çalışanlar, dijital platformların etik ve güvenlik kurallarını sağlamak amacıyla, her gün şiddet, çocuk istismarı, nefret söylemi ve pornografik unsurlar içeren binlerce sakıncalı ve vahşet dolu materyali tek tek izleyip ayıklamakla görevlendirilmektedir. İşveren konumundaki dev şirketler tarafından hiçbir düzenli ve profesyonel psikolojik destek mekanizması sağlanmadan gerçekleştirilen bu zehirli mesai, çalışanların uzun vadede travma sonrası stres bozukluğu, halüsinasyon ve klinik depresyon gibi yıkıcı rahatsızlıklar yaşamasına doğrudan neden olmaktadır. Dijital ekranda emeğin adeta görünmez kılınması ve hayati iş sağlığı önlemlerinin maliyet unsuru görülerek tamamen göz ardı edilmesi, platform ekonomisinin insan onuruna yaraşır asgari iş standartlarından ne kadar vahim bir şekilde uzaklaştığının göstergesidir.

Sosyal Güvenlik Açığını Kapatmaya Yönelik Alternatif Modeller

İşçi statüsünün beraberinde getirdiği katı maliyet ve sorumluluklardan kaçınmak isteyen dev platformlar ile yasal anlamda tamamen güvencesiz kalan çalışanlar arasında makul bir hukuki denge kurmak amacıyla ara yasal kategori fikri uluslararası hukuk camiasında sıklıkla dile getirilmektedir. Bu reformist yaklaşım, platform çalışanlarını doğrudan geleneksel işçi sıfatına sokmadan, onlara çalışma saatlerinde iş sağlığı, asgari işyeri güvenliği ve temel sosyal sigorta imkânlarını tanımayı amaçlayan bir orta yol modelidir. Söz konusu çözüm, ulusal yargı mercilerindeki mevcut hukuki belirsizliği daha da artırabileceği ve işverenlerin tam istihdam yükümlülüklerinden tamamen sıyrılmak için bu yeni ara statüyü kötü niyetle suistimal edebileceği yönünde ciddi ve haklı eleştiriler almaktadır. Tüm bu handikaplarına rağmen, işgörenlerin sistemin dışına itilip tamamen korumasız bırakılmaktansa, platform çalışmasının yenilikçi ve esnek doğasını zedelemeyecek ölçüde asgari bir yasal kalkan oluşturulması, mevcut yargı mağduriyetlerinin hızlıca giderilmesi adına tartışılmaya ve geliştirilmeye değer son derece güçlü bir regülasyon seçeneği olarak kabul görmektedir.

Sorunun kalıcı ve modern bir biçimde çözümü için uluslararası çalışma örgütleri tarafından tartışılan yenilikçi finansal modellerden bir diğeri de ekonomist Enzo Weber tarafından kapsamlıca tasarlanan dijital sosyal güvenlik konseptidir. Geliştirilen bu modele göre, platform çalışanının fiilen hangi ülkede ve hangi saat diliminde ikamet ettiğine bakılmaksızın, dijital platform üzerinden gerçekleştirilen her bir ticari işlem veya hizmet başına cüzi belli bir oranda otomatik maddi kesinti yapılarak uluslararası dijital bir fona aktarılacaktır. Algoritmik havuzda toplanan bu mikro fonlar, belirli periyotlarla doğrudan işçinin vatandaşı olduğu veya ikamet ettiği ülkenin ulusal sosyal güvenlik sistemine güvenli kanallarla yönlendirilmektedir. Uruguay ve Estonya gibi öncü ülkelerde başarıyla uygulanan, ulaşım platformlarının doğrudan yerel vergi makamlarına ve ulusal sosyal güvenlik kurumlarına elektronik bütçe arayüzü aracılığıyla entegre edilerek otomatik vergi kesintisi yapılması sistemleri, bu modern ve dijital yaklaşımın sahadaki en fiili ve hukuken sorunsuz işleyen örneklerini şimdiden teşkil etmektedir.

Platform çalışanlarının her geçen gün daha da derinleşen sosyal güvenlik krizini adil bir şekilde aşmak için akademi ve sendikalar tarafından öne sürülen temel politik ve yapısal alternatif çözüm modelleri hukuki çerçevede genel olarak şu şekilde somutlaştırılarak sıralanabilir:

• İstihdam türüne ve sözleşme niteliğine bakılmaksızın herkes için geçerli olacak bağlayıcı bir evrensel emek garantisi sisteminin acilen oluşturulması.
• Platform şirketlerinin, işlem başına algoritmik sistemlerle yapacakları anlık mikro kesintilerle yerel ulusal sigorta fonlarına doğrudan katkı sağlamasının yasal ve denetlenebilir bir zorunluluk haline getirilmesi.
• Hesap kapatma ve haksız puanlama gibi iş uyuşmazlıklarının çözümü için adil, şeffaf, ücretsiz ve tarafsız karar verebilen bir ombudsmanlık müessesesinin yasal olarak yetkilendirilmesi.
• Modern hukukta "ortak istihdam" modelinin zımnen kabul edilerek, işçinin gün içinde birden fazla dijital platformda çalışması halinde maliyetlerin bu platformlar arası oransal paylaştırılması.
• Devletin vergi ve sigorta prim ödemelerinin bizzat dijital platform arayüzlerine doğrudan entegre edilecek devlet kontrolündeki algoritmalar vasıtasıyla tahsil edilmesinin sağlanması.

Uluslararası Standartların Dijital Emeğe Uyarlanması

Dijital emeğin internet sayesinde fiziki sınır tanımayan ulusötesi niteliği, sadece yerel ve bölgesel kanunların ötesine geçerek tamamen küresel ve bağlayıcı bir hukuki standart oluşturulmasını zorunlu ve kaçınılmaz kılmaktadır. Bu küresel bağlamda, denizcilik sektöründeki zorlu çalışma koşullarını disipline eden Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 2006 tarihli Denizcilik Çalışma Sözleşmesi (MLC), sahipsiz platform işçileri için son derece ilham verici ve yol gösterici hukuki bir emsal olarak literatürde gösterilmektedir. Denizciler de tıpkı günümüzün dijital platform çalışanları gibi tek bir görev veya sefer için geçici olarak işe alınan, birden fazla yabancı yargı alanında hukuki faaliyette bulunan ve ücret hırsızlığı ile yoğun sosyal izolasyon riski taşıyan dezavantajlı bir meslek grubudur. MLC sözleşmesi, denizcilere kendi milliyetlerinden, bulundukları sulardan veya geminin taşıdığı bayraktan tamamen bağımsız olarak evrensel asgari çalışma ve yaşama standartları, düzenli ücret ödemesi ve sosyal sigorta zorunluluğu gibi devrim niteliğinde haklar getirmiştir. Tam da bu başarılı örnekten yola çıkılarak, platform çalışanları için devletler üstü oluşturulacak küresel bir bağlayıcı tüzük, uluslararası bir yönetişim sisteminin sağlam hukuki temelini atarak, dijital hizmetlerin sunulduğu her ülkede geçerli asgari bir sosyal koruma kalkanı sağlayabilecektir.

Teknolojik Çözümler: Blok Zinciri ve Veri Koruma Yöntemleri

Dijital teknoloji platformlarının yarattığı sınır aşan hukuki sorunların kesin çözümünde, yine bizzat teknolojinin sunduğu şifreleme imkânlarından yararlanmak, çağın ruhuna uygun en rasyonel yaklaşımlardan biridir. Bu kritik noktada merkeziyetsiz blok zinciri (blockchain) teknolojisi, güvencesiz çalışma koşullarının anlık izlenmesi, küsuratlı ücretlerin tam zamanında ödenmesi ve devlet primlerinin eksiksiz olarak fonlara yatırılmasını sağlayan aşılmaz bir "dijital noter" işlevi görecek kapasitededir. Şifrelenmiş veri tabanları sayesinde, işçinin sisteme dijital olarak giriş yaptığı ilk an, ekranda kaldığı çalışma süresi, eksiksiz teslim ettiği her bir görev ve kazandığı hak edişler geriye dönük olarak hiçbir şekilde değiştirilemez bir biçimde güvenle kayıt altına alınmaktadır. Akıllı sözleşmelerin bu yeni yapıya kodlanarak entegre edilmesiyle, platform işvereninin hiçbir yasal gerekçeye dayanmayan kasıtlı görev retleri veya keyfi ödeme kesintileri gibi ağır suiistimalleri otomatik algoritmalarla engellenebilir, böylece milyonlarca dolarlık ücret hırsızlığının ve devletten gizlenen kayıt dışı çalıştırmanın kökten önüne geçilebilir.

Teknolojik devrimin ve altyapının iş hukuku açısından bir diğer hayati boyutu, işçilere ait son derece hassas kişisel verilerin izinsiz toplanması, ticari amaçla işlenmesi ve çalışana bir hak olarak veri taşınabilirliği özgürlüğünün mutlak surette sağlanmasıdır. Avrupa Birliği'nin kabul ettiği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) gibi yenilikçi yasal metinler, platform işçilerinin de bizzat kendilerine ait dijital verilere ücretsiz erişmesini ve hesap hareketlerinde mutlak şeffaflık talep etmesini yasal bir anayasal hak olarak güvence altına almaktadır. Çalışanların tamamen algoritmik değerlendirmelere bağlı olarak elde ettikleri itibar puanlarını, müşteri yorumlarını ve geçmişteki başarılı çalışma verilerini, rakip bir dijital platforma geçtiklerinde resmi bir CV gibi yanlarında özgürce götürebilmeleri, onlara yeni bir işverene karşı çok büyük bir hukuki pazarlık gücü kazandıracaktır. Ayrıca, bu devasa verilerin işçi aleyhine haksız ayrımcılık yaratacak şekilde ticari kullanılmasına karşı bağımsız gözlemevlerinin acilen kurulması ve algoritma süreçlerine "komuta eden insan" yaklaşımıyla bilinçli bir hukuki denetimle müdahale edilmesi, çalışma barışını koruyacak ve destekleyecek devrimsel nitelikteki adımlardır.

Sonuç olarak, küresel dijital platform ekonomisi her ne kadar çalışma hayatına eşi benzeri görülmemiş bir esneklik ve uluslararası erişim kolaylığı getirse de, milyonlarca işgücünü güvencesizleştiren ve her türlü sosyal korumadan arındıran mevcut kontrolsüz yapısının hukuken sürdürülebilir olmadığı açıkça görülmektedir. Kâğıt üzerinde bağımsız yüklenici kılıfı altında çalışanların; sosyal güvenlik, iş kazası sigortası ve emeklilik gibi en doğal hayati güvencelerden yoksun bırakılması, modern iş hukukunun koruyucu ruhuna ve adalet ilkelerine aykırıdır. Bu bağlamda, platform emeğinin ulusötesi doğasına uygun olarak tasarlanmış, blok zinciri gibi teknolojik altyapılarla desteklenen, dijital sosyal güvenlik hesaplarını devreye sokan ve evrensel emek garantisi prensiplerine dayanan yeni yasal rejimlerin devletler tarafından ivedilikle inşa edilmesi gerekmektedir. Geleneksel hukuki kavramların dar kalıplarına sıkışıp kalmadan; yenilikçi, proaktif ve insan onurunu merkeze alan çağdaş politikalar üretmek, dijital platform işçilerinin yeni nesil bir emek sömürüsüne kurban edilmesini önleyecek en temel yoldur. Hem ekonomik esnekliğin hem de güçlü bir yasal güvencenin bir arada var olabileceği adil bir sosyal güvenlik sistemi, geleceğin çalışma hayatının en büyük teminatı olacaktır.