Makale

Çalışma yaşamının dijitalleşmesi ve Endüstri 4.0 uygulamaları ile birlikte yapay zeka, iş organizasyonunun her aşamasına entegre olmuştur. Günümüzde insan kaynakları departmanları, yönetimsel süreçlerin devamında olduğu gibi iş sözleşmesinin feshi aşamasında da algoritmik araçlara başvurmaktadır. Algoritmik disiplin olarak adlandırılan bu sürecin en uç noktası, otomatik fesih uygulamalarıdır. İşverenin kullandığı yazılımlar, işçiye dair toplanan verileri analiz ederek fesih sebeplerini tespit edebileceği gibi, doğrudan doğruya fesih kararını alıp uygulayabilmektedir. Özellikle platform ekonomisinde sıkça karşılaşılan bu durum, işçilerin mesleki yetersizlik veya verimsizlik gibi gerekçelerle insan müdahalesi olmaksızın işten çıkarılmasına yol açmaktadır. Bu hukuki gerçeklik, fesih işleminin geçerliliği sorununun ötesinde, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında çok ciddi hak ihlali tehlikelerini beraberinde getirmektedir. İş hukukunun koruyucu normları ile veri koruma hukukunun temel ilkelerinin kesiştiği bu noktada, otomatik karar alma mekanizmalarına itiraz hakkı hayati bir önem taşımaktadır.

Algoritmik Disiplin ve Otomatik Fesih Uygulamaları

İş ilişkisinin sona ermesinde yapay zekanın kullanılması, algoritmik disiplin kavramı içerisinde değerlendirilmektedir. İşverenler tarafından kullanılan yapay zeka destekli yazılımlar, işçilerin iş görme edimi sırasındaki verimliliğini, çalışma sürelerini ve performans düşüklüklerini sürekli olarak izleyip analiz eder. Toplanan bu Büyük Veri yığınları, algoritmalar tarafından işlenerek işçinin iş sözleşmesinin feshini gerektirecek nesnel sebepleri saptar. Kimi durumlarda işveren, yazılımın sunduğu raporu değerlendirerek fesih kararını bizzat alırken; kimi durumlarda ise otomatik fesih adı verilen yöntemle yazılımın kendisi fesih işlemini doğrudan icra etmektedir. Uygulamada genellikle işçinin verimsizliği veya mesleki yetersizliğine dayandırılan bu fesih türü, iş güvencesi hükümlerinin uygulanabilirliği açısından da sorunludur. Türk iş hukukunda, performans düşüklüğüne dayalı fesihlerde olumsuz öngörü ilkesi gereği işçinin davranışlarının gelecekte de devam edeceğinin somut verilerle kanıtlanması zorunludur. Ancak salt yapay zekanın ürettiği bir sonuca dayanılarak ve geçerli bir insan denetimi yapılmadan sözleşmenin sonlandırılması, feshin geçersizliği ve kötüniyetli fesih iddialarına zemin hazırlamaktadır.

KVKK Madde 11/1(g) Kapsamında İtiraz Hakkı

Otomatik fesih uygulamalarının hukuki boyutu, sadece iş mevzuatıyla sınırlı kalmayıp doğrudan Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile de ilişkilidir. Algoritmik yönetimin temelini oluşturan otomatik veya yarı otomatik karar alma mekanizmaları, ilgili kanunun on birinci maddesinin birinci fıkrasının (g) bendinde özel olarak düzenlenmiştir. Bu hükme göre veri sahibi olan işçi, işlenen verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kendisi aleyhine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme hakkına sahiptir. İş sözleşmesinin sona erdirilmesinde yapay zeka kullanılırken, şayet insan müdahalesi olmaksızın işçiye itiraz hakkı tanınmıyorsa, gerçekleştirilen işlem doğrudan doğruya kişisel verilerin korunması hakkının ihlali oluşturmaktadır. Dolayısıyla, yapay zekanın tespit ettiği fesih nedeni makul, meşru ya da geçerli bir nedene dayansa bile, algoritmik şeffaflık sağlanmadığı ve işçiye etkili bir itiraz mekanizması sunulmadığı takdirde idari yaptırımlar ve tazminat yükümlülükleri gündeme gelecektir.

Emsal Kararlar Işığında İnsan Denetiminin Önemi

Yapay zeka ile gerçekleştirilen fesih işlemlerinde işçinin itiraz hakkının etkin bir şekilde kullanılabilmesi için insan gözetimi şarttır. Hollanda'da Amsterdam Bölge Mahkemesi'nin iki bin yirmi bir yılında verdiği ve Amsterdam Temyiz Mahkemesi'nin onayladığı platform çalışanlarına ilişkin emsal kararlar, bu konudaki küresel hukuki yaklaşımı açıkça göstermektedir. Bu yargı kararlarında, şoförlerin iş sözleşmelerinin yalnızca uygulama üzerinden elde edilen verilere dayanılarak otomatik veri işleme yoluyla sonlandırılması, Avrupa Genel Veri Koruma Tüzüğü hükümlerine aykırı bulunmuştur. Mahkemeler, fesih sürecinde geçerli bir insan müdahalesinin olmamasını ve işçilerin karara itiraz edebileceği bir sistemin bulunmamasını hukuka aykırı bularak, robo-fesih uygulamalarını geçersiz saymıştır. Bu emsal kararlar ışığında, işverenlerin yapay zeka aracılığıyla fesih süreci yürütürken sürekli ve sistematik insan gözetimini sağlaması, işçinin kişisel görüşleriyle karara itiraz edebilmesi için teknik ve hukuki kapasiteye sahip bir işveren vekili ataması hukuki bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.

İşverenler İçin Hukuki Yükümlülükler

Otomatik fesih uygulamalarının işyerinde hukuka uygun bir şekilde kullanılabilmesi için, işverenlerin öncelikle iş mevzuatı ve veri koruma hukuku eksenindeki yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesi gerekmektedir. İşçinin aleyhine sonuç doğuran otomatik karar alma süreçlerinde, hukuki ilkeler bağlamında dikkate alınması gereken başlıca adımlar şunlardır:

• Yapay zeka sistemlerinin amacı, kullanım süresi ve işleyişi hakkında işçilere önceden aydınlatma yapılması.
• İşçinin performans verileri analiz edilirken, sistemin algoritmik şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkelerine uygun tasarlanması.
• Otomatik karar alma mekanizmalarının çıktılarının mutlaka bir insan tarafından denetlenmesi ve salt algoritmaya dayalı fesih kararından kaçınılması.
• İşçiye, aleyhine alınan kararlara yönelik, alanında uzman bir algoritmik yönetim yetkilisine etkili itirazda bulunma imkânının sağlanması.