Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Ayaklanma bastırılmasında orantılı güç kullanımı hukuka uygundur.
• Meşru müdafaa kapsamında ölümcül güç kullanımı mümkündür.
• Soruşturmanın etkililiği olayın olağanüstü koşullarına göre değerlendirilir.
• Yaşam hakkının usul boyutu somut olayla sınırlıdır.

Bu karar, demokratik hukuk devletlerinde anayasal düzenin korunması ile bireylerin yaşam hakkı arasındaki hassas dengeyi olağanüstü kriz dönemleri bağlamında çarpıcı bir biçimde hukuken ne anlama geldiğini ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin en temel görevlerinden biri olan anayasal düzeni ve toplumsal barışı savunma refleksinin, ağır silahların ve asimetrik şiddetin kullanıldığı darbe girişimi gibi olaylarda nasıl hukuki bir zemine oturtulacağını netleştirmiştir. Karar, silahlı bir ayaklanmanın bastırılması sırasında kamu gücü tarafından başvurulan ölümcül gücün, katı bir zorunluluk ve ölçülülük süzgecinden geçirildiğinde hak ihlali yaratmayacağını yoruma yer bırakmayacak açıklıkta ifade etmektedir. Bu yaklaşım, güvenlik güçlerinin kriz anlarında meşru müdafaa ve kanun emrini ifa çerçevesinde hareket etme sınırlarını çizmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat yalnızca darbe teşebbüsü yargılamaları için değil, gelecekte ortaya çıkabilecek olası ayaklanma ve kitlesel terör olaylarına müdahale bağlamında da mahkemelere yol gösterici bir kılavuz niteliğindedir. Uygulamadaki önemi, çatışma ortamlarında yürütülen adli soruşturmaların kusursuz laboratuvar şartlarında değil, yaşanılan olağanüstü anın zorlukları, kaosu ve güvenlik zafiyetleri göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi gerektiğine yaptığı vurgudur. Mahkeme, soruşturmanın etkililiğinin zedelendiği iddialarını bertaraf ederken, mümkün olan en makul ve hızlı delil toplama pratiğinin hukuka uygunluk için yeterli olabileceğini sisteme yerleştirmekte ve kolluk güçlerinin operasyonel kararlarının hukuki meşruiyetini güçlendirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 15 Temmuz 2016 tarihinde ülke genelinde ve Ankara'da gerçekleşen darbe teşebbüsü gecesinde, Özel Kuvvetler Komutanlığında görevli olan astsubay eşinin nizamiyede yaşanan silahlı çatışma sırasında dost birlikler tarafından vurularak hayatını kaybetmesi üzerine hukuk mücadelesi başlatmıştır. Başvurucu, eşinin darbe girişimine katıldığına dair somut ve ikna edici hiçbir delil bulunmadığını, tamamen haksız ve hukuka aykırı bir şekilde öldürüldüğünü iddia etmiştir. Ayrıca, olay sonrasında başlatılan adli soruşturmanın çok eksik yürütüldüğünü, eşinin ölümünün çevresindeki koşulların tam anlamıyla aydınlatılamadığını, soruşturma dosyasına konulan kısıtlama kararları yüzünden etkin bir hukuki denetim yapılamadığını ve eşinin haksız yere darbeci olarak yaftalandığını belirtmiştir. Başvurucu, kamu denetiminin sağlanmadığı bu eksik soruşturma ve haksız ölüm neticesinde eşinin yaşam hakkının ve kendisinin özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ağır biçimde ihlal edildiğini ileri sürerek, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, yaşam hakkına yönelik müdahaleleri incelerken öncelikle Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında derinlemesine bir değerlendirme yapmaktadır. Devletin, egemenliği altındaki kişilerin yaşamına kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme yönünde temel bir negatif yükümlülüğü bulunmaktadır. Ancak bu hak mutlak olmayıp, meşru müdafaa, yakalama kararlarının yerine getirilmesi, bir tutuklunun kaçmasının önlenmesi veya bir ayaklanmanın bastırılması gibi zorunlu durumlarda, orantılı ve ölçülü güç kullanılması evrensel istisnalar arasında yer alır. Ayaklanma kavramı, çok sayıda kişinin vahim silahlar kullanarak gerçekleştirdiği, geniş bir alana yayılan ve ağır sonuçlar doğuran eylemleri kapsayacak şekilde tanımlanmıştır.

Olayda güvenlik güçlerinin yetkilerini kullanırken dayandıkları temel mevzuat olan 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu m.87-90 hükümleri, silah kullanma yetkisinin çerçevesini net bir biçimde çizmektedir. Ayrıca 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.24 uyarınca, kanunun hükmünü veya yetkili merciden verilip yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan bir emri uygulayan kimseye ceza verilmez kuralı ceza hukukumuzun temel esaslarındandır.

Anayasa Mahkemesi yerleşik içtihatlarına göre, yaşam hakkının usul boyutu, doğal olmayan her ölüm olayında devletin resen, bağımsız, şeffaf ve etkili bir soruşturma yürütmesini şart koşar. Soruşturmanın etkililiği değerlendirilirken, olayın meydana geldiği anın olağanüstü koşulları, devam eden silahlı çatışma ortamının zorlukları ve kamu düzenine yönelik mevcut ağır tehdidin büyüklüğü mutlaka dikkate alınır. Darbe teşebbüsü gibi devletin bekasını hedef alan, savaş uçakları ve ağır silahların kullanıldığı silahlı ayaklanma durumlarında, kolluk kuvvetlerinin anlık gelişen saldırıları bertaraf etmek amacıyla mecburen başvurdukları ölümcül güç, ölçülülük ilkesi ve mutlak zorunluluk bağlamında titizlikle değerlendirilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun eşinin ölümüyle sonuçlanan ölümcül güç kullanımının hukuka uygunluğunu, olayın gerçekleştiği darbe teşebbüsü gecesinin olağanüstü şartları çerçevesinde kapsamlı bir şekilde incelemiştir. Soruşturma dosyasında yer alan kamera kayıtları, olay yeri inceleme tutanakları, balistik raporlar ve bizzat çatışmaya giren tanık beyanlarına göre, başvurucunun eşinin darbe girişimini gerçekleştiren grupla tam teçhizatlı ve silahlı olarak birlikte hareket ettiği saptanmıştır. Müteveffanın, nizamiyeye giriş yapmak ve darbeyi bastırmak isteyen dost birliklere karşı silahla aktif bir biçimde direndiği, giriş yolunu kapatarak siper aldığı ve çıkan şiddetli silahlı çatışmada vurularak etkisiz hâle getirildiği net bir şekilde tespit edilmiştir. Mahkeme, söz konusu darbe teşebbüsünün ve ağır silahlarla yürütülen bu kalkışmanın Anayasa'nın 17. maddesinde açıkça belirtilen "ayaklanma" kavramı kapsamında olduğunu özellikle vurgulamıştır.

Bu doğrultuda, güvenlik güçlerinin nizamiyede kendilerine ve dost birliklere ateş açan kişilere karşı verdiği silahlı karşılığın, hem kendi hayatlarını korumak amacıyla meşru müdafaa kapsamında hem de doğrudan anayasal düzeni hedef alan silahlı bir ayaklanmanın derhâl bastırılması amacıyla mutlak zorunlu ve orantılı bir güç kullanımı olduğuna hükmedilmiştir. Ani gelişen, büyük bir kaosun hâkim olduğu ve öngörülemez nitelikteki bu olağanüstü çatışma ortamında, güvenlik güçlerinin asayişi sağlamak ve daha büyük can kayıplarını önlemek adına başka bir alternatifinin kalmadığı hukuken değerlendirilmiştir.

Ölüm olayına ilişkin yürütülen soruşturmanın etkililiği yönünden yapılan incelemede ise, çatışmanın hemen ardından yetkili makamlarca olay yeri incelemesinin yapıldığı, mermiler ve silahlar dâhil tüm delillerin toplanıp muhafaza altına alındığı saptanmıştır. Ayrıca güvenlik kameralarının detaylı olarak incelendiği, otopsi işlemlerinin müdafi huzurunda hukuka uygun şekilde gerçekleştirildiği saptanmıştır. Ağır çatışma koşullarında yürütülen bu adli ve idari işlemlerin, mevcut imkânlar dâhilinde olabildiğince eksiksiz ve hızlı yapıldığı, böylece soruşturmanın bağımsızlık, derhâl harekete geçme ve kamu denetimine açıklık kriterlerini tatminkâr düzeyde karşıladığı anlaşılmıştır. Ek olarak, soruşturma dosyasındaki kısıtlılık kararının, devletin güvenliği açısından elzem olduğu ve başvurucunun meşru menfaatlerini korumasına engel teşkil edecek bir boyuta ulaşmadığı açıkça görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yaşam hakkının maddi ve usul boyutlarının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.