Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenleme ile alacak tahsili imkânsız kılınamaz.
• Yargılama sürerken yasa ile tahsilat engellenemez.
• Mülkiyet hakkı etkili başvuru yoluyla güvence altındadır.
• Tahsil imkânının yasayla kaldırılması hak ihlalidir.

Bu karar, kişilerin hukuki yollara başvurarak elde etmeyi umdukları meşru alacak haklarının, yargılama süreci devam ederken yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle ortadan kaldırılamayacağını güçlü bir anayasal güvence altına almaktadır. Mahkeme, alacağın tahsili amacıyla başlatılan hukuki mekanizmaların, sonradan yasama organı tarafından çıkarılan yasalarla işlevsiz ve etkisiz hâle getirilmesini açık bir hak ihlali olarak nitelendirmiştir. Bu bağlamda, bireylerin mülkiyet haklarını korumak için başvurdukları kanun yollarının sadece kâğıt üzerinde ve şeklen var olmasının yeterli olmadığı, aynı zamanda fiilen de sonuç doğurucu, uygulanabilir ve pratik bir koruma sağlama kapasitesine sahip olması gerektiği son derece net bir biçimde vurgulanmıştır.

Emsal niteliğindeki bu güçlü karar, özellikle son yıllarda ülkemizde sıklıkla karşılaşılan şirketlere yatırılan paraların iadesi uyuşmazlıkları gibi geniş kitleleri ilgilendiren davalarda büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Kanun koyucunun, derdest durumdaki davalara doğrudan etki edecek şekilde geriye dönük hak kayıplarına yol açan yasal müdahalelerde bulunamayacağı temel bir ilke olarak ortaya konmuştur. Benzer hukuki durumdaki davacılar için yol gösterici olan bu nitelikli içtihat, yargı mercilerinin yasa değişikliklerini uygularken anayasal güvenceleri ve mülkiyet hakkını daima en üst düzeyde gözetmek zorunda olduklarını tüm uygulayıcılara hatırlatmaktadır. İdarenin ve yasamanın özel mülkiyet hakkına yapacağı müdahalelerin anayasal sınırlara sıkı sıkıya tabi olduğu bir kez daha tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu İsmail Zeki Alegöz, geçmişte bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla hukuk mahkemelerinde dava açmış ve meşru alacağını tahsil etmek için yasal süreci usulüne uygun şekilde başlatmıştır. Ancak başvurucunun hakkına kavuşmayı beklediği bu yargılama süreci mahkemeler önünde devam ederken, yasama organı tarafından söz konusu uyuşmazlıklara doğrudan etki edecek yeni bir kanuni düzenleme hayata geçirilmiştir. Bu yeni yasal düzenleme sonucunda başvurucunun hukuki yolları kullanarak alacağını tahsil etme imkânı fiilen ve hukuken ortadan kaldırılmıştır. Yatırdığı bedeli tüm hukuki çabalarına rağmen geri alamayan ve hak aramak için başvurduğu kanun yollarından sonradan çıkarılan yasa maddesi nedeniyle eli boş dönen başvurucu, devletin çıkardığı yasa ile meşru alacak hakkını elinden aldığını iddia etmiştir. Mülkiyet hakkının ve bu hakkı korumak için mahkemeye başvurma imkânının derinden zedelendiğini belirten başvurucu, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı Anayasa'nın temel hak ve hürriyetlere ilişkin genel güvenceleri çerçevesinde çözerken doğrudan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 (Mülkiyet Hakkı) ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 (Etkili Başvuru Hakkı) hükümlerini temel referans olarak almıştır. Mülkiyet hakkı, kişilerin malvarlığı değerleri üzerinde tasarruf edebilmelerini, bu varlıkları kullanabilmelerini ve bu ekonomik değerlerin kamu gücü tarafından gelebilecek haksız müdahalelere karşı etkin bir şekilde korunmasını güvence altına alan en temel anayasal haklardan biridir. Yargılama aşamasında olan meşru alacak hakları da şüphesiz ekonomik bir değer ifade ettiği için mülkiyet hakkı koruması kapsamında değerlendirilmektedir.

Etkili başvuru hakkı ise, anayasal bir hakkı zedelenen veya ihlal edilen kişinin, bu haksız müdahalenin veya ihlalin durdurulması, önlenmesi veya doğan maddi zararın telafi edilmesi amacıyla devletin bağımsız ve yetkili yargı makamlarına başvurabilme imkânını ifade eder. Bir hukuki başvuru yolunun sadece kanun metinlerinde şeklen yer alması kesinlikle yeterli kabul edilemez; aynı zamanda fiilen ulaşılabilir olması, makul bir başarı şansı sunması ve ihlali giderme kapasitesine eylemli olarak sahip bulunması anayasal bir zorunluluktur.

Yüksek Mahkeme, bu başvuru tipinde daha önce verdiği yerleşik içtihat prensiplerini içeren Turgay Kılıç kararına atıf yapmıştır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre; alacağının tahsili için uygun ve usulüne uygun kanuni yollara müracaat eden bir kişinin, hak arama mücadelesi ve yargılama aşaması devam ederken devlet tarafından yapılan kanuni bir düzenleme ile bu hukuki mekanizmaları işletme imkânından aniden mahrum bırakılması hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz. Yargı sürecinin sonradan yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle işlevsiz kılınması, kişinin mülkiyet hakkı bağlamında anayasal düzenden beklediği korumayı ortadan kaldırdığı için etkili başvuru hakkını zedelemektedir. Hukuk güvenliği ilkesi, bireylerin başlattıkları hukuki süreçlerin öngörülemez yasa değişiklikleriyle boşa çıkarılmamasını mecburi kılar.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayı incelerken başvurucunun durumunun daha önce emsal teşkil eden dosyalarla tamamen benzer nitelikte olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, başvurucu İsmail Zeki Alegöz'ün bir şirkete yatırdığı bedelin iadesini sağlamak için yasal yollara başvurduğunu saptamıştır. Ancak davanın yerel mahkeme önünde devam ettiği esnada yasama organı tarafından uyuşmazlığın esasına etki eden bir kanun değişikliği yapıldığı ve bu sebeple başvurucunun alacağını tahsil etme kabiliyetini yitirdiği belirlenmiştir.

Değerlendirmede, Turgay Kılıç emsal kararında ortaya konulan temel ilkelere atıf yapılmıştır. Başvurucunun alacağını elde etmek amacıyla makul ve uygun hukuki mekanizmaları kullanmasına rağmen, yargılama esnasında yürürlüğe giren yeni yasa hükmü ile bu mekanizmaların bütünüyle sonuçsuz bırakıldığı saptanmıştır. Kişilerin mülkiyet haklarını korumak için başvurdukları mahkeme süreçlerinin, devletin yasama eylemi niteliğindeki kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesi, mülkiyet hakkının korunmasına dair anayasal güvenceleri temelden etkisizleştirmiştir. Bireylerin yargı yoluna başvurarak hak aramalarının kanunlarla engellenmesi hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkelerini doğrudan zedelemektedir.

Yüksek Mahkeme, somut başvuruda anılan emsal kararda açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren özel bir durum veya ulaşılan sonuçtan farklı karar vermeyi icap ettirecek bir husus bulunmadığını teyit etmiştir. İhlalin tespit edilmesinin ardından, bu ihlalin ve olumsuz sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar olduğu vurgulanmıştır. Yeniden yargılama yapacak olan yerel mahkemenin, Anayasa Mahkemesinin tespit ettiği ihlal nedenlerini giderecek şekilde anayasal güvencelere uygun yeni bir karar tesis etmesi gerektiği hüküm altına alınmıştır. İhlalin niteliği gereği yeniden yargılama yapılmasının başvurucunun mağduriyetini gidermek adına tek başına yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından, başvurucunun maddi ve manevi tazminat talepleri reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.