Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle alacak tahsil imkânı engellenemez.
• Mülkiyet hakkı ile etkili başvuru hakkı bağlantılıdır.
• Hukuki mekanizmaları işletme imkânı korunmalıdır.

Bu karar, vatandaşların alacaklarını tahsil etmek amacıyla başvurdukları yargısal süreçlerin, devam eden davaları etkileyecek nitelikte sonradan çıkarılan kanuni düzenlemelerle işlevsiz kılınamayacağını somutlaştırması bakımından hukuken büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireylerin mahkemeye erişimlerinin salt şekli bir başvuru hakkından ibaret olmadığını, açılan davanın esastan incelenip tahsil imkânının yasal müdahalelerle fiilen ortadan kaldırılamayacağını bir kez daha güvence altına almıştır. Özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi için açılan davalarda idare veya yasama işlemlerinin geçmişe yürütülerek adalete erişim yolunu kapatması hukuki güvenlik ilkesini derinden zedelemektedir.

Kararın uygulamadaki önemi, benzer mahiyette açılmış ve aynı yasal düzenleme gerekçe gösterilerek reddedilmiş veya tahsil imkânı ortadan kalkmış binlerce alacak uyuşmazlığına emsal teşkil edecek olmasından ileri gelmektedir. Yüksek Mahkeme, yerleşik içtihatlarına sıkı sıkıya bağlı kalarak mülkiyet hakkıyla doğrudan bağlantılı olan etkili başvuru hakkının zedelenmesi durumunda, yargı mercilerinin ihlali ve ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmak üzere mutlak surette yeniden yargılama yapması gerektiği kuralını pekiştirmiştir. Bu durum, yasama müdahalelerine karşı bireylerin temel haklarını koruyan güçlü bir yargısal kalkan oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Celal Erkaç, geçmiş yıllarda belirli bir hisse senedi veya ortaklık vaadiyle bir şirkete para yatırmıştır. İlgili şirketin yükümlülüklerini yerine getirmemesi üzerine, yatırdığı bu paranın tarafına iade edilmesini sağlamak amacıyla şirket aleyhine alacak davası açarak hukuki süreci başlatmıştır. Ancak uyuşmazlığa konu olan bu yargılama süreci yerel mahkemelerde devam ederken, yasama organı tarafından şirketlere yatırılan paraların iadesiyle ilgili doğrudan davanın seyrini değiştirecek nitelikte yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Çıkarılan bu yeni yasa, başvurucunun devam eden davasında hukuki yolları işletme imkânını ve alacağını tahsil etme olasılığını bütünüyle ortadan kaldırmıştır. Açtığı davanın yasal müdahale ile anlamsız kalması sonucu mağduriyet yaşayan başvurucu, alacağını tahsil edemediği ve adalete erişim hakkının engellendiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te düzenlenen mülkiyet hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta güvence altına alınan etkili başvuru hakkı üzerinden inceleme yapmıştır. Mülkiyet hakkı, bireylerin sahip oldukları mal varlığı değerleri üzerinde tasarrufta bulunabilmelerini ve bu hakka yönelik haksız müdahalelere karşı yasal korumadan yararlanmalarını güvence altına almaktadır. Bir alacağın mahkeme yoluyla talep edilebilir ve elde edilebilir olması da bu hakkın kapsamındadır.

Bununla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkı, temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişilerin yetkili makamlara başvurma imkânının derhâl ve fiilen sağlanmasını emreder. Mahkemeye erişim hakkını da içine alan bu ilke, vatandaşların sadece şeklen bir dava açabilmesini değil, aynı zamanda açılan davanın esasına girilerek alacağın gerçekten tahsil edilebilmesi için uygun hukuki mekanizmaların işletilmesini gerektirmektedir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına, özellikle de olay ve olguları somut başvuru ile doğrudan benzer nitelikte olan yerleşik emsal kararlara göre; kişilerin alacaklarını tahsil etmek için meşru ve uygun hukuki yollara başvurduğu durumlarda, devam eden yargılama sırasında yürürlüğe sokulan bir kanuni düzenleme gerekçe gösterilerek kişilerin hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması anayasal hakların özüne dokunmaktadır. Devam eden uyuşmazlıklara müdahale eden bu tür yasal sınırlamalar demokratik toplum düzeninde ölçülülük ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucu Celal Erkaç'ın durumunu incelerken, olay ve olguların Yüksek Mahkemenin daha önce karara bağladığı Turgay Kılıç kararı başta olmak üzere benzer mahiyetteki emsal uyuşmazlıklarla tam bir paralellik gösterdiğini tespit etmiştir. Somut olayda başvurucu, şirkete yatırdığı paranın tarafına iade edilmesi amacıyla hukuki yollara müracaat etmiş ve meşru bir yargı sürecini usulüne uygun şekilde başlatmıştır. Ancak, dava süreci işlemekteyken sonradan yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme, mahkemelerin davanın esasına girerek karar vermesini imkânsız kılmış ve başvurucunun alacağını tahsil etme olasılığını hukuken ortadan kaldırmıştır.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun yasal hak arama yollarını usulüne uygun olarak işletmesine rağmen, yasama organının müdahalesi sonucu bu yolların fiilen sonuçsuz bırakılmasını Anayasal güvencelerin ihlali olarak değerlendirmiştir. İnceleme sonucunda, daha önce belirlenen ve yerleşik hâle gelen anayasal ilkelerden ayrılmayı gerektiren herhangi bir yeni olgusal durum veya farklı bir hukuki yaklaşım sergilenmesini zorunlu kılan bir neden bulunmadığı önemle vurgulanmıştır. Kişinin meşru bir mülkiyet beklentisi olan alacağını yargı vasıtasıyla elde etme çabasının sonradan çıkarılan bir yasa ile sonuçsuz bırakılması, Anayasa'da teminat altına alınan hakları işlevsiz kılmıştır.

Meydana gelen ihlalin ve ağır sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi, aynı zamanda hakkaniyetin tesis edilebilmesi için yargılamanın mutlaka yenilenmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.