Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle tahsil imkânı ortadan kaldırılamaz.
• Hukuki yolların sonradan işlevsiz kılınması ihlaldir.
• Mülkiyet hakkı etkili başvuru yolu gerektirir.
• Devam eden davada alacak hakkı korunmalıdır.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, vatandaşların hak arama hürriyetinin ve mülkiyet hakkının yasama organının müdahalelerine karşı dahi ne derece güçlü bir koruma altında olduğunu gösteren son derece kritik bir hukuki belgedir. Karar, bireylerin alacaklarını tahsil etmek amacıyla başlattıkları hukuki süreçlerin, yargılama devam ederken yürürlüğe konulan yepyeni kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesinin anayasal hak ihlali doğuracağını çok açık bir biçimde ortaya koymaktadır. Hukuk devletinin en temel gereklerinden biri olan hukuki güvenlik ilkesi bağlamında bireyler, haklarını aramak için yargı mercilerine başvurduklarında, bu mercilerin sunacağı korumanın sonradan çıkarılan yasalarla ansızın ellerinden alınmayacağına dair haklı ve meşru bir beklentiye sahiptir. Mahkemenin bu isabetli tespiti, kanun koyucunun geriye yürüyen veya derdest davaları etkisizleştiren düzenlemeler yaparken anayasal sınırlara titizlikle riayet etmesi gerektiğini güçlü bir tonda vurgulamaktadır.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi bütüncül olarak değerlendirildiğinde, bu karar özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi talebiyle açılan ve kanuni müdahalelerle sonuçsuz bırakılan binlerce benzer dava için adeta bir mihenk taşı niteliğindedir. Anayasa Mahkemesi, daha önce benzer mahiyetteki bir uyuşmazlıkta verdiği emsal kararda ortaya koyduğu ilkeleri bu kararla bir kez daha net biçimde teyit ederek oldukça sağlam ve yerleşik bir içtihat oluşturmuştur. Bu durum, aynı idari veya yasal tasarruflar sebebiyle benzer mağduriyetleri derinden yaşayan vatandaşlar için yeniden yargılama yolunu ardına kadar açmaktadır. Ayrıca derece mahkemelerine de yasama tasarruflarının temel hakları zedelediği durumlarda, Anayasa'nın üstünlüğü ilkesini somut uyuşmazlıklarda nasıl hayata geçirmeleri gerektiği konusunda çok net bir yol haritası sunmaktadır. Etkili başvuru hakkının yalnızca kâğıt üzerinde kalan soyut bir temenni olmaması gerektiği, bizzat yargı pratiğinde yaşayan bir hak olması zorunluluğu bu kararla bir kez daha somutlaşmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, başvurucular Göksel Soyugüzel ve Kadiriye Soyugüzel'in geçmişte bir şirkete belirli bir amaçla yatırdıkları paranın iadesi amacıyla başlattıkları meşru hukuki sürecin, sonradan yürürlüğe giren bir yasa nedeniyle aniden sonuçsuz kalmasından kaynaklanmaktadır. Başvurucular, yatırımları olan bu meblağı geri alabilmek ve alacaklarını yasal yollardan tahsil edebilmek için ilgili şirkete karşı yetkili mahkemelerde dava açarak haklarını arama yoluna gitmişlerdir. Dava süreci normal seyrinde devam ederken, kanun koyucu tarafından uyuşmazlığın esasına doğrudan etki eden yeni bir hukuki düzenleme hayata geçirilmiştir.

Yapılan bu sonradan müdahale niteliğindeki kanuni düzenleme, başvurucuların şirketten olan meşru alacaklarını tahsil etme imkânını hukuken tamamen ortadan kaldırmıştır. Açtıkları davanın kanun değişikliği nedeniyle anlamsız hâle gelmesi ve tahsilat yolunun usulen ve esasen kapanması üzerine başvurucular büyük bir mağduriyet yaşamıştır. Devletin kendilerine sunması gereken hukuki koruma mekanizmalarının bizzat devlet eliyle işlevsiz bırakıldığını belirterek, mülkiyet haklarının ve bu hakkın korunmasını isteme yetkisini veren etkili başvuru haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, maddi kayıplarının telafisi adına manevi tazminat talebinde bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu derin hukuki uyuşmazlığı çözerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35'te güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40'ta detaylıca düzenlenen etkili başvuru hakkı çerçevesinde kapsamlı bir inceleme gerçekleştirmiştir. Mülkiyet hakkı, en temel insan haklarından biri olup bireylerin mal varlığı değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunabilmelerini güvence altına alır. Bununla birlikte, devletin de bu hakkın fiilen, hukuken ve etkin bir şekilde kullanılabilmesi için gerekli yasal altyapıyı eksiksiz sağlama ve bu hakkı koruyan mekanizmaları kurma yönünde pozitif yükümlülükleri bulunmaktadır. Sözleşmelerden veya hukuki ilişkilerden doğan meşru alacak hakları da tartışmasız biçimde bu anayasal mülkiyet koruması kapsamındadır.

Etkili başvuru hakkı ise, anayasal hakları herhangi bir şekilde ihlal edilen bireylerin, bu ihlalin ivedilikle durdurulması, giderilmesi veya telafi edilmesi için bağımsız ve tarafsız yetkili makamlara başvurabilme ve tatmin edici sonuç alabilme imkânına sahip olmasını ifade etmektedir. Bir yargı yolunun anayasal anlamda etkili olabilmesi için sadece kâğıt üzerinde teorik olarak var olması kesinlikle yeterli değildir; pratikte de vatandaşlar için doğrudan ulaşılabilir, makul bir başarı şansı sunan ve hakkın özünü koruyan işlevsel bir mekanizma olması anayasal bir zorunluluktur.

Mahkeme, bu başvuruya konu edilen temel hukuki prensipleri belirlerken, daha önce tam olarak aynı nitelikteki bir uyuşmazlıkta vermiş olduğu yerleşik içtihat niteliğindeki emsal karara dayanmıştır. Söz konusu anayasal prensiplere göre; bir bireyin mülkiyetine giren alacağının tahsili için uygun ve kanuni hukuki yollara başvurmasına rağmen, yargılama süreci devam ederken ihdas edilen yeni bir kanuni düzenleme ile bu hukuki mekanizmaları işletme imkânından tamamen mahrum bırakılması, devletin mülkiyet hakkını koruma yönündeki pozitif ve negatif yükümlülüklerine ağır bir aykırılık teşkil etmektedir. Kanun koyucunun, devam eden davalara doğrudan etki edecek şekilde kural ihdas etmesi, eğer hakkın özüne dokunuyor ve bireyi hukuki bir çaresizlik içinde bırakıyorsa, bu durum anayasal güvencelerin açık bir ihlali anlamına gelmektedir. Doktrinde de sıklıkla ve önemle vurgulandığı üzere, kazanılmış haklara saygı ve hukuki güvenlik ilkeleri, çağdaş hukuk devletinin vazgeçilmez temel taşlarıdır ve yargı mercileri her şart altında bu ilkeleri korumakla mükelleftir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayın kendine has özelliklerini ve gelişim sürecini değerlendirirken, öncelikle başvurucular Göksel Soyugüzel ve Kadiriye Soyugüzel'in dilekçelerinde yer alan iddialarının hukuki temelini titizlikle incelemiştir. Başvurucular, ticari bir ilişki kapsamında bir şirkete yatırdıkları meblağın iadesi için hukuki yollara kanunlara uygun şekilde müracaat etmişlerdir. Ancak bu hak arama süreci devam ederken, dava derdest durumdayken yürürlüğe giren yeni bir yasal düzenleme sebebiyle, alacaklarını tahsil etme imkânından fiilen ve hukuken tamamen yoksun bırakılmışlardır. Mahkeme, yaşanan bu yasal müdahalenin mülkiyet hakkı ve mülkiyetin korunmasını isteme bağlamındaki etkili başvuru hakkı üzerindeki yıkıcı etkilerini derinlemesine analiz etmiştir.

Somut olayda, başvurucuların mülkiyet hakkı kapsamındaki tamamen meşru ve kanuni bir alacaklarını elde edebilmek adına güvenerek kullanabilecekleri yargısal hukuki yollar, yasama organının sonradan ve geriye dönük etki yaratan bir müdahalesi ile fiilen kapatılmış durumdadır. Anayasa Mahkemesi, bu dosyadaki maddi vakıaların ve hukuki durumun, daha önce emsal nitelikte kabul ettiği benzer kararlarda ortaya koyduğu anayasal ilkelerle birebir örtüştüğünü ve bu ilkelerin eldeki başvuru için de aynen geçerli olduğunu kesin bir dille tespit etmiştir. İlgili içtihatlarda da çok net belirtildiği üzere, alacağın tahsili için uygun hukuki mekanizmalara başvurulmasına rağmen, yargılama sırasında ihdas edilen bir kanuni düzenleme ile bireylerin bu mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması, çağdaş anayasal güvencelerle hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda anılan yerleşik ilkelerden ve ulaşılan hukuki sonuçtan ayrılmayı gerektiren herhangi bir farklı durum, istisnai olgu veya haklılaştırıcı neden bulunmadığını özel olarak vurgulamıştır.

Derece mahkemelerinin, söz konusu yeni kanuni düzenlemeyi mekanik bir biçimde uygulayarak açılan davayı sonuçsuz bırakmaları, başvurucuları devletin en temel görevi olan hukuki koruma kalkanından tamamen mahrum etmiştir. Bu mahrumiyet, sadece basit bir yargılama veya usul hatası değil, bilakis mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunmasını isteme hakkının, yani Anayasa'da güvence altına alınan etkili başvuru hakkının özüne yönelik doğrudan, ağır ve telafisi zor bir müdahaledir. İhlalin sonuçlarının hukuken ve fiilen ortadan kaldırılması için eski hâle getirme ilkesi uyarınca yeniden yargılama yapılmasında çok açık bir hukuki yarar ve anayasal zorunluluk bulunduğu belirtilmiştir. Bu nedenle, dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilmek suretiyle yeniden adil bir karar verilmek üzere Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesine gönderilmesi gerektiği tespit edilmiştir. İhlalin niteliği ve yeniden yargılama kararı verilmesi yeterli ve adil bir giderim yöntemi olarak kabul edildiğinden, başvurucuların ayrıca talep ettiği manevi tazminat istemleri ise mahkemece uygun görülmeyerek reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.