Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Halil Polat | 2021/36601 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Tanığı sorgulama hakkı adil yargılanmanın güvencesidir.
• Tanığın mahkemeye getirilmemesi geçerli nedene dayanmalıdır.
• Sorgulanmayan tanık beyanı tek belirleyici delil olamaz.
• Savunmanın dezavantajı dengeleyici güvencelerle telafi edilmelidir.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanığın aleyhindeki tanıkları sorgulama hakkının ne denli kritik bir anayasal güvence olduğunu bir kez daha hukuken tescil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, duruşmada bizzat dinlenmeyen ve sanığa soru sorma imkânı tanınmayan bir tanığın ifadelerinin, mahkûmiyetin tek veya belirleyici delili olması durumunda, yargılamanın adilliğinin ciddi şekilde zedeleneceğini vurgulamaktadır. Mahkemelerin, yargı çevresi dışında bulunan tanıkları sadece istinabe yoluyla dinlemekle yetinmemesi, günümüz teknolojisinin sunduğu ses ve görüntü nakleden vasıtalarla sanığın tanığa doğrudan soru sormasını sağlaması gerektiği açıkça ortaya konulmuştur.

Emsal teşkil eden bu karar, yerel mahkemelerin tanık dinleme usullerine ve delil değerlendirme süreçlerine doğrudan etki edecektir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan istinabe yoluyla beyan alma pratiğinin, sanığın savunma hakkını kısıtlayacak şekilde rutin bir uygulamaya dönüşemeyeceği anlaşılmaktadır. Özellikle ağır ceza gerektiren yargılamalarda, aleyhe beyanda bulunan kişilerin mahkeme huzurunda ya da eş zamanlı bağlantı yoluyla sorgulanamaması, telafi edici güvenceler sağlanmadığı müddetçe adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğuracaktır. Bu içtihat, silahların eşitliği ilkesinin uygulamadaki en önemli teminatlarından biridir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, eski bir emniyet müdürü olan başvurucu Halil Polat'ın, FETÖ/PDY silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yargılandığı davada aldığı hapis cezasına ilişkindir. Başvurucu hakkında yürütülen ceza yargılaması sırasında, aleyhine ifade veren temel bir tanık mahkeme huzuruna getirilmemiş ve ifadesi bulunduğu ildeki başka bir mahkeme aracılığıyla (istinabe yoluyla) alınmıştır. Başvurucu, aleyhine ifade veren bu tanıkla yüzleştirilmediğini, kendisine soru sorma hakkı tanınmadığını ve tanığın mahkemedeki ifadelerinin çelişkili olmasına rağmen bu beyanların mahkûmiyet kararına temel alındığını belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Başvurucu, tanık sorgulama hakkının elinden alınması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğinin tespit edilmesini talep etmektedir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m.36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkına ve bu hakkın ayrılmaz bir parçası olan tanık sorgulama hakkına dayanmıştır. Ceza yargılamalarında sanığın aleyhine olan tanıkları sorguya çekme veya çektirme hakkı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin temelini oluşturmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir yargılamada elde edilen tanık beyanlarının hukuka uygunluğunun ve yargılamanın adilliğine zarar verip vermediğinin tespiti için üç aşamalı bir test uygulanmaktadır. Birinci aşamada, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin geçerli ve haklı bir nedene dayanıp dayanmadığı incelenir. İkinci aşamada, sanığın sorgulama imkânı bulamadığı tanığın verdiği beyanın, mahkûmiyet kararının dayandığı tek veya belirleyici delil olup olmadığına bakılır. Üçüncü ve son aşamada ise, eğer bu beyan belirleyici bir delil ise, savunma tarafının maruz kaldığı dezavantajlı durumu telafi etmek amacıyla yeterli düzeyde karşı dengeleyici güvenceler sağlayan bir usulün yürütülüp yürütülmediği kontrol edilir.

Doktrin ve yargısal uygulamalara göre, tanıkların SEGBİS (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) gibi eş zamanlı ses ve görüntü nakleden araçlarla dinlenerek sanığa soru sorma imkânı tanınması, telafi edici güvencelerden biridir. Aynı şekilde, mahkûmiyet hükmünün sadece sorgulanmamış tanık beyanına değil, bunu destekleyen başkaca bağımsız ve güçlü delillere dayanması da yargılamanın adilliğini sağlamak adına zorunlu bir kural olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece mahkemesinin yargı çevresi dışında bulunan tanığın duruşmaya getirilmesinin mümkün olup olmadığına dair hiçbir değerlendirme yapmadığını tespit etmiştir. Mahkeme, tanığın adresinin başka bir ilde olmasını istinabe yoluyla dinlenmesi için tek başına yeterli bir sebep saymış ve tanığın SEGBİS gibi vasıtalarla dinlenerek sanığa soru sorma imkânı tanınmamasına yönelik haklı bir gerekçe ortaya koymamıştır.

İkinci olarak, mahkûmiyet hükmünün ağırlıklı olarak başvurucunun sorgulama imkânı bulamadığı tanığın beyanlarına ve bir gizli tanıktan elde edilen dijital materyaldeki veri inceleme raporuna dayandığı belirlenmiştir. Yargıtay uygulamaları da dikkate alındığında, dijital materyaldeki kodlamaların tek başına mahkûmiyet için yeterli olmadığı, dolayısıyla duruşmada dinlenmeyen tanık beyanının mahkûmiyete götüren tek olmasa da son derece belirleyici nitelikte bir delil olduğu saptanmıştır.

Üçüncü aşamada, yargılama sürecinde başvurucuya olayı kendi bakış açısına göre anlatma imkânı tanınmış olsa da, tanık beyanının tespiti sırasında bizzat hazır bulunamadığı için tanığın gösterdiği tepkiler veya olası çelişkiler hususunda mahkemenin dikkati çekilememiştir. Ne mahkeme heyeti ne de başvurucu, tanığın beyanlarının güvenilirliğini doğrudan test etme ve kişisel izlenim edinme fırsatı bulabilmiştir. Mahkeme, hükme ulaşırken savunmanın karşılaştığı bu ciddi zorlukları telafi edecek düzeyde karşı dengeleyici güvenceler sağlamamıştır. Yargı çevresi dışındaki tanığın eş zamanlı bağlantı yoluyla dahi dinlenmemesi bir bütün olarak yargılamanın hakkaniyetini onarılamaz şekilde zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.