Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Radyo bulundurma hakkı ifade özgürlüğü kapsamındadır.
• Disiplin cezaları zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamalıdır.
• İdarenin uyguladığı ceza somut ve yeterli gerekçelendirilmelidir.
• Sadece yasaklı eşya tespiti ceza için yetmez.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında barındırılan tutuklu ve hükümlülerin haberleşme ile ifade özgürlüğü haklarının sınırlarına ve idarenin disiplin cezası verme yetkisinin çerçevesine ilişkin son derece önemli hukuki saptamalar içermektedir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların salt beraberinde getirdikleri eşyalar nedeniyle otomatik olarak en ağır disiplin cezalarından birine çarptırılmasının hukuka aykırı olduğuna kesin bir dille hükmetmiştir. Karar, idarenin mahpusun geçmiş infaz kurumlarındaki uygulamalarını ve asıl kastını hiç araştırmadan, sadece eşyanın varlığı üzerinden hücre cezası gibi ağır bir yaptırım tesis etmesinin demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığını güçlü bir şekilde vurgulamaktadır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, ceza infaz kurumu idarelerinin disiplin cezası uygularken çok daha titiz davranmalarını ve bireyselleştirilmiş gerekçeler sunmalarını zorunlu kılmaktadır. Özellikle başka bir kurumdan nakil yoluyla gelen mahpusların, iyi niyetle beraberinde getirdiği ve daha önce el konulmayan yahut depoya kaldırılan eşyaların, yeni kurumda doğrudan kuruma yasak eşya sokma eylemi olarak cezalandırılmasının önüne geçilmektedir. Yerel mahkemelerin, idarenin takdir yetkisini denetlerken mahpusların itirazlarını sadece şekli bir incelemeyle reddetmemesi, itirazların esasına girerek orantılılık ve ölçülülük ilkeleri çerçevesinde detaylı bir hukuki değerlendirme yapması gerektiği net bir biçimde yargı sistemine hatırlatılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Silahlı terör örgütüne üye olma suçundan hükümlü bulunan başvurucu, daha önce kaldığı cezaevinden Diyarbakır 1 No.lu Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna nakledilmiştir. Nakil sırasında kuruma kabul aşamasında yapılan aramada, başvurucunun beraberinde getirdiği radyosu tespit edilmiştir. İdare, söz konusu radyonun belirli frekansları alabildiği ve yasaklı eşya statüsünde olduğu gerekçesiyle el koymuş ve başvurucuya on bir gün süreyle hücreye koyma disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, radyonun yıllardır kendisinde olduğunu, eski cezaevlerinde bazen depoya kaldırıldığını bazen de kendisine verildiğini, yasak olduğunu bilmediğini ve bilerek kuruma gizlice eşya sokmadığını belirterek cezaya itiraz etmiştir. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesinin itirazlarını reddetmesi üzerine başvurucu, haksız yere cezalandırıldığı ve ifade özgürlüğünün kısıtlandığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetini düzenleyen 26. maddesi ile temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasına ilişkin evrensel kuralları barındıran 13. maddesini temel inceleme alanı olarak belirlemiştir. Ayrıca ceza infaz kurumlarında disiplin cezalarının yasal çerçevesini çizen 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.37, 5275 sayılı Kanun m.44 ve 5275 sayılı Kanun m.67 hükümleri somut olayın en önemli hukuki dayanaklarını oluşturmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, hükümlü ve tutukluların Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında kalan temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu açıkça kabul edilmektedir. Bu bağlamda mahpusların süreli veya süresiz yayınlara, radyo ve televizyona ulaşabilmelerinin de bilgi ve kanaatlere ulaşma özgürlüğü kapsamında özel bir koruma altında olduğu belirtilmektedir. Ancak ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz sonucu olarak, kurumun güvenliğinin ve düzeninin sağlanması, suçun önlenmesi ve disiplinin temini amacıyla bu haklara meşru ve ölçülü sınırlamalar getirilebileceği unutulmamalıdır.

Doktrin ve yerleşik yargısal içtihatlar ışığında, bir eylemin 5275 sayılı Kanun kapsamında disiplin suçu oluşturabilmesi için sadece kanundaki şekli ve özel şartların gerçekleşmesi yeterli değildir. Aynı zamanda, eylemin ceza infaz kurumundaki düzenli yaşamı, güvenliği veya disiplini bozacak nitelikte olması ve kusurlu olarak ihlal edilmesi gerekmektedir. İdarenin, salt yasak eşyanın varlığı üzerinden otomatik bir cezalandırma yoluna gitmesi yerine, eylemin mahiyetini, kişinin kastını ve durumun ceza infaz kurumu düzenine etkisini orantılılık ilkesi çerçevesinde derinlemesine değerlendirmesi zorunludur. Yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığının idare ve yargı mercilerince ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya konulması gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı değerlendirirken başvurucunun nakil yoluyla yeni bir ceza infaz kurumuna geldiği ve eşyalarının kuruma kabulü sırasında nizamiyede arandığı gerçeğine dikkat çekmiştir. Başvurucu, disiplin cezasına konu olan radyonun on yıldır kendisinde bulunduğunu, önceki cezaevlerinde zaman zaman depoya kaldırıldığını, bazen de tarafına verildiğini, radyonun teknik özellikleri nedeniyle yasaklı olduğunu bilmediği için gizlemeden açıkça eşyalarının arasında getirdiğini tutarlı bir şekilde savunmuştur.

Buna karşılık Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, radyonun bulunmasını doğrudan kuruma yasak eşya sokma eylemi ve terör örgütü propagandası yapma potansiyeli olarak nitelendirmiş, neticesinde başvurucuyu en ağır yaptırımlardan biri olan on bir gün süreyle hücreye koyma cezasına mahkûm etmiştir. İnfaz Hâkimliği ise başvurucunun itirazlarını incelerken, radyonun eski kurumun kantininden alınıp alınmadığıyla ilgili sadece şekli bir yazışma yapmış; ancak başvurucunun kastı, eşyanın eski kurumlardaki muhafaza durumu ve nakil esnasındaki şeffaf tutumuna ilişkin esaslı itirazlarını hiçbir şekilde dikkate alarak tartışmamıştır.

Yüksek Mahkeme, nakil nedeniyle kuruma girişte, emanet eşya kontrolü esnasında fark edilen bir radyonun, başvurucu tarafından kuruma gizlice veya hileyle sokulmaya teşebbüs eylemi olarak nasıl nitelendirildiği konusunda idari ve yargısal kararlarda hiçbir tatmin edici ve mantıklı açıklama yapılmadığını tespit etmiştir. İdarenin ve mahkemelerin, başvurucunun ısrarlı beyanlarını ciddiye alıp gerekli araştırmaları yapmaksızın, uygulanan yaptırımın zorunlu toplumsal bir ihtiyaca cevap verdiğini objektif delillerle göstermeden ağır bir disiplin cezası onadıkları belirlenmiştir. Bu eksik inceleme ve yetersiz gerekçelendirme pratikleri, müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli olmadığı sonucunu doğurmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, idari ve yargısal makamların ilgili ve yeterli gerekçe sunmadan disiplin cezası uygulaması nedeniyle başvurucunun Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.