Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yurt dışına çıkış yasağı ölçülü olmalıdır.
• Adli kontrol kararları yeterli gerekçe içermelidir.
• Sürekli uzatılan adli kontrol hak ihlali yaratır.
• Aile bağları adli kontrol değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamaları kapsamında uygulanan yurt dışına çıkış yasağı şeklindeki adli kontrol tedbirlerinin sınırsız ve belirsiz bir süreyle otomatik olarak uygulanamayacağını hukuken açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişinin yurt dışında yaşayan çocukları gibi birinci derece aile üyelerinin bulunması durumunda, seyahat hürriyetine getirilen kısıtlamanın doğrudan doğruya özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına ağır bir müdahale teşkil edeceğini tescil etmiştir. Mahkeme, adli kontrol kararlarının matbu ifadelerle uzatılmasını hukuka aykırı bularak, her uzatma kararında kişinin ailevi bağlarının, yargılamanın bulunduğu aşamanın ve uygulanan idari veya yargısal tedbirin orantılılığının somut gerekçelerle tek tek tartışılması gerektiğini net bir şekilde vurgulamıştır.

Emsal niteliği taşıyan bu önemli içtihat, benzer durumda olan ve uzun süredir yurt dışına çıkış yasağı altında bulunan yargılanan kişiler veya beraat etmiş ancak mahkeme kararı kesinleşmemiş sanıklar için çok güçlü bir hukuki dayanak oluşturmaktadır. Uygulamada derece mahkemelerinin detaylı inceleme yapmaksızın şablon gerekçelerle adli kontrol tedbirlerini uzatması sıklıkla karşılaşılan ve mağduriyet yaratan bir sorundur. Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, idari veya yargısal mercilerin yargılamanın selameti kapsamındaki kamu yararı ile sanığın aile bütünlüğüne ilişkin bireysel menfaati arasındaki adil dengeyi kurarken çok daha titiz davranmaları gerektiğine kesin olarak hükmetmiş, aksi takdirde devletin manevi tazminat sorumluluğunun doğacağını göstermiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, hakkında yürütülen bir ceza yargılaması kapsamında dört yılı aşkın süre tutuklu kaldıktan sonra tahliye edilmiş ancak hakkında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulanmıştır. Başvurucunun yargılaması sonucunda ilk derece mahkemesince hapis cezası verilmiş, ancak karar henüz kesinleşmemiştir. Başvurucu, çocuklarının Almanya'da yaşadığını, oğlunun ve kızının düğün merasimleri gibi çok önemli ailevi günlerinde yanlarında olabilmek için yurt dışına çıkış yasağının kaldırılmasını talep etmiştir. İlk derece mahkemesi, mahkûmiyet kararının kesinleşmemiş olmasını ve tedbirin ölçülü olduğunu gerekçe göstererek bu talebi reddetmiştir. İtiraz mercileri de başvurucunun talebini somut bir değerlendirme yapmadan geri çevirmiştir. Bunun üzerine başvurucu, yurt dışı yasağı nedeniyle ailesiyle görüşemediğini, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile seyahat hürriyetinin ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözüme kavuştururken öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109 kapsamında uygulanan adli kontrol koruma tedbirinin hukuki mahiyetini ve sınırlarını detaylı bir biçimde değerlendirmiştir. Adli kontrol, özünde tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde şüpheli veya sanığın belirli yükümlülükler altına sokularak adli makamların denetimi altında tutulmasını sağlayan ve tutuklamaya alternatif olarak getirilen bir koruma tedbiridir. Bu yönüyle kişinin bütünüyle özgürlüğünden yoksun bırakılmasını önler ve tutuklamanın en son çare olması kuralına pratik bir işlerlik kazandırır.

Mevzuatımızda ve evrensel hukuk prensiplerinde tüm koruma tedbirleri geçici niteliktedir ve sınırsız, süreklilik arz eder biçimde uygulanmaları hukuken mümkün değildir. Derece mahkemeleri, süregelen koruma tedbirlerinin devamına veya kaldırılmasına karar verirken dosyada yer alan lehte ve aleyhte tüm delilleri titizlikle incelemeli, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahaleyi haklı kılan somut kamusal gerekçeleri açıkça göstermelidir. Çatışan menfaatler arasında her zaman adil bir dengenin korunması zorunludur.

Yurt dışına çıkış yasağı kural olarak Anayasa'da yer alan seyahat hürriyeti kapsamında değerlendirilse de, kişinin birinci derece aile üyelerinin yurt dışında yaşaması gibi özel durumlarda bu tedbir, boyut değiştirerek doğrudan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına müdahale seviyesine ulaşır. Bu nedenle ilgili tedbirin devamına karar verilirken kişinin yurt dışındaki ailevi, sosyal ve mesleki bağları, isnat edilen suçun niteliği, delil durumu ve muhtemel cezanın ağırlığı bir arada tartılmalıdır. Uzun süre belirsiz şekilde uygulanan yurt dışı yasaklarında, öngörülen sınırlandırmanın özel ve aile hayatına etkilerinin zamanla ağırlaşacağı, kamu yararı ile bireysel yarar arasındaki adil dengenin zamanla birey aleyhine tamamen bozulacağı yargı makamlarınca asla unutulmamalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun kızı ve oğlunun uzun süredir Almanya'da yaşadığını, oğlunun orada düğün hazırlıkları yaptığını ve başvurucunun çocuklarının düğün merasimi gibi hayattaki en özel ve önemli günlerinde yanlarında olmak için haklı bir istekte bulunduğunu tespit etmiştir. Mahkemeye göre kamu makamlarınca uygulanan yurt dışına çıkış yasağının başvurucunun ailevi ve sosyal ilişkilerine son derece yıkıcı ve olumsuz bir etkisi bulunmaktadır.

Derece mahkemeleri, başvurucunun adli kontrolün kaldırılması yönündeki talebini defalarca reddederken, bu tedbirin yargılamanın selameti ve kovuşturmanın yürütülmesi bakımından ne gibi bir somut fayda sağlayacağını kararlarında açıklamamış, tamamen soyut ve şablon gerekçelere dayanmıştır. Başvurucunun daha önce aynı dosya kapsamında zaten dört yılı aşkın bir süre tutuklu kalarak, hükmedilen hapis cezasının infazına denk gelecek kadar uzun bir süreyi demir parmaklıklar ardında geçirdiği yönündeki son derece önemli itirazları mahkemelerce hiçbir şekilde dikkate alınmamıştır. Yargı makamları, başvurucunun yurt dışındaki köklü ailevi bağlarına yönelik beyanlarını göz ardı etmiş, genel ifadeler ve tekrar içeren gerekçelerle yasal talepleri reddetmiştir.

Ayrıca, başvurucuya yurt dışına çıkış yasağı yerine alternatif olabilecek daha hafif koruma tedbirlerinin uygulanıp uygulanamayacağı hususu mahkemeler tarafından hiç tartışılmamış ve alternatif yollar tükenmeden en ağır denetim yollarından birine devam edilmiştir. Dört yılı aşan ağır bir tutukluluk sürecinin ardından ilaveten iki yıla yakın bir süre boyunca yurt dışına çıkış yasağı uygulanması, başvurucunun özel ve aile hayatı üzerinde orantısız, haksız ve aşırı bir külfet oluşturmuştur. Muhakemenin sağlıklı yürütülmesindeki kamusal menfaat ile bireyin ailesiyle bir araya gelme konusundaki yaşamsal menfaati arasında adil bir denge kurulamamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.