Makale

Gelişen teknolojiler ve dijitalleşme ile birlikte internet, haberleşme ve ifade özgürlüğü gibi temel hakların kullanıldığı en büyük ağ haline gelmiştir. Ancak bu sınırsız özgürlük alanı, yasa dışı içeriklerin yayılması gibi riskleri de beraberinde getirmiştir. Türk hukukunda internet ortamının düzenlenmesi amacıyla 2007 yılında 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun yürürlüğe girmiştir. Yıllar içerisinde birçok kez değişikliğe uğrayan bu kanun, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu'na (BTK) önemli görev ve yetkiler tanımlamıştır. Özellikle içerik, yer ve erişim sağlayıcıların yükümlülüklerinin netleştirilmesi ve ihlaller durumunda uygulanacak erişim engelleme kararları ile idari yaptırımlar, bilişim hukukunun en temel tartışma konularından birini oluşturmaktadır. Bu noktada idarenin yasal yetkileri ile bireylerin temel hak ve özgürlükleri arasındaki denge, yargı mercileri tarafından titizlikle test edilmektedir.

5651 Sayılı Kanun'da İçeriğin Çıkarılması ve Erişimin Engellenmesi

Türk hukuk sisteminde internet yayınlarına müdahale, genellikle içerik çıkarma ve erişimin engellenmesi tedbirleri ile kendini göstermektedir. 5651 sayılı Kanun'un 8. maddesi, intihara yönlendirme, çocukların cinsel istismarı, müstehcenlik, kumar oynanması için yer ve imkân sağlama gibi belirli katalog suçların işlendiğine dair yeterli şüphe bulunması halinde erişimin engellenmesine olanak tanır. Ayrıca, millî güvenlik, kamu düzeninin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi gibi gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, Kanun'un 8/A maddesi uyarınca BTK Başkanlığı tarafından doğrudan içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi kararı verilebilmektedir. Bu tür idari tedbirler, hukuki güvenceler ve orantılılık ilkesi bağlamında sıkça tartışılan önleyici hukuk mekanizmaları olarak öne çıkmaktadır. Verilen bu önleyici kararların hızlı ve etkin bir şekilde uygulanması ise yine kanunla kurulan ilgili kurumlar aracılığıyla yürütülmektedir.

Bireysel Hak İhlallerinde Hukuki Başvuru Yolları

İnternet ortamındaki yayınlar sebebiyle bireylerin kişilik haklarının veya özel hayatlarının gizliliğinin ihlal edilmesi durumunda, mağdurlara hızlı ve etkili başvuru yolları sunulmuştur. 5651 sayılı Kanun'un 9. maddesi uyarınca, kişilik hakları ihlal edilen gerçek ve tüzel kişiler, doğrudan içerik veya yer sağlayıcıya başvurarak içeriğin yayından çıkarılmasını talep edebilecekleri gibi, doğrudan Sulh Ceza Hâkimliği'ne de başvurabilmektedirler. Bunun yanı sıra, özel hayatın gizliliğinin ihlal edildiğini iddia eden kişiler, Kanun'un 9/A maddesi kapsamında doğrudan Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu'na başvurarak erişimin engellenmesi tedbirinin uygulanmasını isteyebilmektedir. İdareye yapılan bu başvuru neticesinde BTK, talebi işleme alır ve başvuran kişi yirmi dört saat içerisinde bu talebini yargı onayına sunmak zorundadır. Yargı makamının onayı alınmadığı takdirde, idare tarafından uygulanan tedbir kendiliğinden ortadan kalkar ve böylece temel haklara keyfi müdahalelerin önüne geçilmesi güvence altına alınır.

BTK'nın Düzenleyici Rolü ve İdari Yaptırımlar

Türkiye'de telekomünikasyon ve internet sektörünün bağımsız idari otoritesi konumundaki Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, sadece erişim engelleme süreçlerinde değil, aynı zamanda regülasyonların denetlenmesinde de kritik bir role sahiptir. İnternet servis sağlayıcıları, içerik ve yer sağlayıcılar kanunla belirlenen yükümlülüklerini yerine getirmediklerinde, haklarında ciddi idari yaptırımlar uygulanmaktadır. Örneğin, erişim engelleme kararlarını süresi içerisinde uygulamayan sağlayıcılara ağır idari para cezaları ve yetki iptali gibi müeyyideler öngörülmüştür. Öte yandan BTK'nın, internet abonelerinin trafik verilerini toplama ve saklama yönündeki idari işlemleri, özel hayatın gizliliği ilkeleriyle çatıştığı gerekçesiyle yargısal denetime tabi tutulmuştur. Nitekim, genel ve ayrım gözetmeksizin kullanıcı log kayıtlarının toplanmasına ilişkin işlemler, geçmişte Danıştay ve Anayasa Mahkemesi kararlarına konu olmuş, idarenin önlemleri ile mahremiyet hakkı arasındaki yasal sınırın korunması gerektiği yüksek mahkeme içtihatlarıyla pekiştirilmiştir.

Erişim Sağlayıcılar Birliği'nin Hukuki Statüsü

5651 sayılı Kanun sistematiğinde hukuki kararların tek bir merkezden eşgüdümlü olarak ifa edilebilmesi maksadıyla kurulan Erişim Sağlayıcılar Birliği (ESB), hukuk uygulamasında önemli bir aktördür. İlgili birliğin temel hukuki işlevleri şunlardır:

• Mahkemeler veya yetkili idari merciler tarafından verilen erişim engelleme kararlarının tüm internet servis sağlayıcılarına iletilmesini ve derhal uygulanmasını sağlar.
• Bireylerin özel hayatının gizliliği ve kişilik haklarının ihlali kapsamında alınan içerik çıkarma ve engelleme kararlarını doğrudan ve merkezi olarak tatbik eder.
• ESB'ye üye olmayan internet servis sağlayıcılarının Türkiye'de yasal olarak faaliyet göstermesi mümkün değildir; bu zorunluluğa uymayan şirketlere idari para cezası yaptırımı tatbik edilmektedir.
• Birlik tüzüğünün onaylanması ve kuruluş yeter sayısı gibi unsurlar, idare hukukunda şekil ve esas yönünden hukuka aykırılık iddialarıyla yargıya taşınarak emsal kararların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu yönüyle birliğin, yalnızca idari kararları uygulayan bir aracı olmanın ötesinde, siber alanda yasal denetim ve yaptırım mekanizması işlevi gördüğü anlaşılmaktadır.