Makale

Günümüzde bilişim teknolojilerinin gelişmesi, hayatımızın her alanını derinden etkilediği gibi ceza muhakemesi hukukunu da dönüştürmüştür. Klasik suç tiplerinin evrim geçirmesi ve bilişim suçları olarak adlandırılan yeni ihlal türlerinin ortaya çıkması, ceza yargılamasında maddi gerçeğin tespitinde kullanılan araçları farklılaştırmıştır. Eskiden yalnızca somut ve fiziksel materyaller üzerinden yürütülen delil toplama süreçleri, artık somut bir varlığı bulunmayan, elektronik cihazlar üzerinde işlenen veya aktarılan sayısal deliller vasıtasıyla yürütülmektedir. Bir bilişim hukuku avukatı perspektifiyle yaklaşıldığında, hukuka uygun bir yargılama sürecinin işletilebilmesi için öncelikle bilişim sistemi, bilgisayar kütüğü, bilgisayar programı ve veri gibi temel kavramların yasal çerçevede doğru bir şekilde anlaşılması şarttır. Zira bu sistemler üzerinden elde edilen her türlü izin hukuki geçerliliği, bu teknik kavramların ceza muhakemesi prensipleriyle ne ölçüde bağdaştığına bağlıdır. Hukuk uygulayıcıları açısından elektronik delillerin niteliği ve özelliklerinin kavranması, hem iddia makamının ispat yükünü yerine getirmesinde hem de savunma makamının hak ihlallerini engellemesinde hayati bir öneme sahiptir.

Temel Bilişim Kavramlarının Hukuki Çerçevesi

Türk hukukunda bilgisayar kavramı yerine daha kapsayıcı olan bilişim sistemi kavramının kullanılması büyük bir hukuki gerekliliktir. Yargıtay içtihatlarında da vurgulandığı üzere, yalnızca masaüstü bilgisayarlar değil; akıllı cep telefonları, tabletler, banka ATM cihazları ve internet sitelerini barındıran sunucular da bilişim sistemi olarak kabul edilmektedir. Bu sistemler, verileri otomatik işlemlere tabi tutma, saklama ve iletme yeteneğine sahip donanım ve yazılım unsurlarından oluşur. Bilişim sistemlerinin ayrılmaz bir parçası olan bilgisayar programları, sistemin belirli bir işlevi yerine getirmesini sağlayan emir dizgeleridir. Kullanıcılar tarafından oluşturulan metin, fotoğraf veya log kayıtları gibi unsurlar ise mantıksal depolama birimleri olan bilgisayar kütükleri içerisinde muhafaza edilir. Hukuki incelemelerde, bir cihazın bilişim sistemi sayılıp sayılmaması, üzerinde uygulanacak ceza muhakemesi işlemlerinin sınırlarını ve yasallığını doğrudan belirlediği için kritik bir eşiktir.

Veri Kavramı ve Sayısal Delillerin İspat Değeri

Hukuk pratiğinde veri kavramı, bilgisayar tarafından üzerinde işlem yapılabilen her türlü değeri ifade eder ve sayısal delillerin yapı taşını oluşturur. İşlem halindeki, durağan haldeki veya ağ üzerinde akış halindeki veriler, mahkemelerde ispat aracı olarak kullanılabilmektedir. Analog delillerden farklı olarak sayısal deliller (dijital deliller), elektronik aygıtlar tarafından üretilen, saklanan ve iletilen veriler bütünüdür. Yargıtay'ın da kabul ettiği üzere, bu deliller ceza muhakemesinde delil serbestisi ilkesi gereği hükme esas teşkil edebilir. Ancak sayısal delillerin hukuken geçerli sayılabilmesi için birtakım özelliklere sahip olması ve bu özelliklerin adli bilişim standartlarıyla korunması zorunludur:

• Gizli ve görünmez nitelik: Sayısal deliller ancak uygun donanım ve işletim sistemleri vasıtasıyla incelenebilir.
• Hassas yapı: Veriler çok kolay bir şekilde değiştirilmeye, gizlenmeye ve bozulmaya elverişlidir.
• Kolay kopyalanabilirlik: Birebir kopyalama imkanı sayesinde asıl delil korunarak inceleme yapılabilir.
• Kalıcılık: Kullanıcılar tarafından silinmiş veya üzerine yazılmış olsa dahi adli bilişim uzmanları tarafından kurtarılabilmeleri mümkündür.

Elektronik Delillerin Toplanmasında Temel İlkeler

Ceza yargılamalarında bir sayısal delilin geçerliliği, elde ediliş yönteminin hukuka uygunluğuna ve uluslararası geçerliliği bulunan temel ilkelere sıkı sıkıya bağlıdır. Avrupa Konseyi Elektronik Delil Rehberi ve ACPO kılavuzlarına göre, en temel kural veri bütünlüğünün korunmasıdır. Bir avukat olarak ceza dosyası incelenirken ilk bakılacak husus, kolluk veya adli makamların cihaz üzerindeki orijinal veriye müdahale edip etmediğidir. Her türlü inceleme, orijinal cihaz yerine alınan adli kopyalar üzerinden yapılmalı ve bu kopyaların özet değerleri tutanak altına alınmalıdır. Ayrıca, delil toplama sürecindeki bütün adımların kaydedilmesi anlamına gelen denetim izi ilkesi gereği, işlemlerin üçüncü ve bağımsız bir adli bilişim uzmanı tarafından tekrar edilebilir nitelikte olması şarttır. Bu kurallara uyulmadan elde edilen veriler, hukuka aykırı delil niteliği taşıyacak ve anayasal hak ihlallerine yol açtığı gerekçesiyle yargılamada hükme esas alınamayacaktır.