Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle alacak hakkı tahsilsiz bırakılamaz.
• Yargılama sürerken yapılan yasa değişikliği hakkı zedelememelidir.
• Mülkiyet hakkı etkili başvuru yollarıyla korunmalıdır.

Bu karar hukuken, bir kişinin alacağını tahsil etmek amacıyla yargı yoluna başvurmasının ardından, devam eden yargılama sürecinde yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme ile söz konusu alacağın tahsil edilme imkânının ortadan kaldırılmasının anayasal hak ihlali oluşturduğu anlamına gelmektedir. Anayasa Mahkemesi bu tespitiyle, vatandaşların mülkiyet hakkını korumak için başvurdukları hukuki mekanizmaların, yasama tasarrufları yoluyla işlevsiz hâle getirilemeyeceğini vurgulamaktadır. Devletin, mülkiyet hakkının korunmasına yönelik idari ve yargısal yolları açık, ulaşılabilir ve etkili tutma yükümlülüğü bulunduğu hukuken tescillenmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, özellikle şirketlere veya kurumlara yatırılan paraların iadesi talebiyle açılan davalarda sonradan çıkarılan kanunlarla yargı yolunun kapatılmasına veya icra kabiliyetinin yok edilmesine karşı güçlü bir güvence sağlamaktadır. Uygulamada, yasama organının devam eden uyuşmazlıklara müdahale niteliği taşıyan ve hak arama hürriyetini boşa çıkaran yasal düzenlemelerinin yargı mercileri tarafından Anayasa'nın çizdiği sınırlar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Karar, daha önce verilen emsal kararlara dayanılarak istikrar kazanmış bir içtihat yaratmış olup, mahkemelerin benzer yasal düzenlemeleri uygularken mülkiyet ve etkili başvuru haklarını doğrudan gözetmeleri gerektiğini göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Huriye Öcal, geçmiş dönemde bir şirkete yatırdığı paranın tarafına iade edilmesi amacıyla yargı yoluna başvurarak alacak davası açmıştır. Söz konusu davanın yargılama süreci devam ederken, yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Yürürlüğe giren bu yeni yasal düzenleme, başvurucunun şirketten olan alacağının tahsil edilme imkânını ve bu yöndeki hukuki mekanizmaları işletme hakkını fiilen ortadan kaldırmıştır. Başvurucu, alacağını almak için kullanabileceği tüm hukuki yolların devam eden dava sırasında çıkarılan bir kanunla elinden alınması nedeniyle mağdur olduğunu belirtmiştir. Bu durum üzerine başvurucu, yatırdığı paranın iadesi için yürüttüğü hukuki mücadelenin yasa yoluyla boşa çıkarıldığını, mülkiyet ve hak arama hürriyetinin zedelendiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 ile korunan etkili başvuru hakkı çerçevesinde genel hukuk kurallarını değerlendirmiştir. Mülkiyet hakkı, bireylerin malvarlığı değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma yetkisini içerirken, devletin bu hakka haksız müdahalelerden kaçınma (negatif yükümlülük) ve bu hakkı üçüncü kişilerin müdahalelerine karşı koruma (pozitif yükümlülük) görevleri bulunmaktadır.

Mülkiyet hakkının korunması, yalnızca maddi güvencelerle değil, aynı zamanda bu hakkın ihlal edildiği durumlarda başvurulabilecek usule ilişkin güvencelerin sağlanmasıyla da mümkündür. Bu usule ilişkin güvencelerin en önemlisi, kişilerin hak iddialarını sunabilecekleri ve uyuşmazlığın esasına ilişkin etkili bir inceleme yapılmasını isteyebilecekleri bir yargı merciine ulaşma imkânını barındıran etkili başvuru hakkıdır.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, bireylerin alacak haklarını tahsil etmek amacıyla uygun hukuki yollara başvurduğu hâllerde, yargılama süreci devam ederken kanun koyucu tarafından yapılan yeni bir düzenleme ile bu hukuki yolların kapatılması veya anlamsız hâle getirilmesi anayasal güvencelere aykırılık teşkil etmektedir. Devletin kurduğu hukuki mekanizmaların, sonradan geriye dönük etki doğuracak veya devam eden yargılamaları işlevsiz bırakacak kanuni düzenlemelerle ortadan kaldırılması, hak arama özgürlüğünün özüne dokunan bir müdahale olarak kabul edilmektedir. Doktrinde de hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri gereğince, bireylerin başlattıkları yargısal süreçlerin, adil bir denge gözetilmeksizin yasama işlemiyle sonuçsuz bırakılamayacağı benimsenmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Huriye Öcal'ın iddialarını incelerken daha önce benzer olgular barındıran Turgay Kılıç başvurusunda belirlediği anayasal ilkelere atıf yapmıştır. Somut olayda başvurucu, bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla, mevcut hukuk sisteminin kendisine tanıdığı yasal yolları kullanarak alacak davası açmış ve hakkını aramak üzere yargı mercilerine müracaat etmiştir.

Ancak yargılama süreci henüz sonuçlanmadan ve uyuşmazlık esastan karara bağlanmadan, yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme hayata geçirilmiştir. Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, sonradan yürürlüğe konulan bu yasal düzenleme, başvurucunun şirket nezdindeki alacağını tahsil etme imkânını tümüyle ortadan kaldırmış ve hukuki mekanizmaları işletme olanağını elinden almıştır. Başvurucunun alacağına kavuşmak için başlattığı yargısal süreç, yasa değişikliği nedeniyle anlamsız ve işlevsiz bir hâle getirilmiştir.

Mahkeme, alacağın tahsili için uygun hukuki yollara başvurulmasına rağmen, davaya müdahale niteliği taşıyan ve alacak hakkını tahsil edilemez kılan bu kanuni düzenlemenin, başvurucuya aşırı ve katlanılamaz bir külfet yüklediğini değerlendirmiştir. Başvurucunun hakkına kavuşmasını sağlayacak etkili bir hukuki yoldan mahrum bırakılması, Anayasa'nın koruması altında olan mülkiyet hakkının özünü zedelemiştir. Bu nedenle mülkiyet hakkının etkili başvuru hakkı ile birlikte değerlendirilmesi ve devletin koruma yükümlülüğünün ihlal edildiğinin tespiti zorunlu görülmüştür. Mevcut başvuru, daha önceki emsal kararlarda belirlenen ilkelerden ayrılmayı gerektiren farklı bir durum veya istisnai bir olgu da barındırmamaktadır. Hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla dosyanın yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili derece mahkemesine (Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi) gönderilmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.