Ayrımcılık Yasağı

İş başvurusunda bulunan kadın adaylara biyolojik nedenler veya işin niteliği zorunlu kılmadıkça hamileliğe ilişkin sorular yöneltilmesi, hukuken ayrımcılık yasağının ihlali bağlamında değerlendirilebilecek bir eylemdir. Hukukumuzda yer alan eşitlik ilkesi gereğince, istihdam sürecinde hamilelik veya annelik gerekçesiyle adaylara farklı bir muamele yapılması veya iş başvurusunun bu nedenle reddedilmesi açıkça yasaklanmıştır.

İş görüşmeleri sırasında size medeni durumunuz, evlilik planlarınız veya hamilelik durumunuzla ilgili sorular sorulması, kural olarak yasal değildir ve doğrudan özel hayatınıza haksız bir müdahaledir. İşin niteliği mutlak surette gerektirmedikçe, işverenin bu tür bilgileri talep etmeye hakkı yoktur ve sizin de bu sorulara doğru cevap verme gibi bir zorunluluğunuz bulunmamaktadır.

İş başvurunuzun hiçbir insan müdahalesi olmaksızın doğrudan yapay zeka algoritmaları tarafından reddedilmesi, bireylerin haklarını ve hukuki durumlarını derinden etkileyebilen otomatik karar alma süreçlerinin tipik ve sıklıkla karşılaşılan bir örneğidir. Algoritmaların eğitildiği verilerdeki mevcut önyargılar nedeniyle, cinsiyetiniz, yaşınız veya eğitim geçmişiniz gibi etkenler üzerinden sistematik olarak dezavantajlı konuma düşürülmeniz, ayrımcılık yasağı kapsamında hukuki incelemeye esas oluşturabilecek ciddi bir eylemdir.

İş sağlığı ve güvenliği bakımından hayati bir risk taşımayan standart bir ofis işinde, işverenin sizi zorla kan, alkol veya HIV testine tabi tutması vücut dokunulmazlığınızı ve temel haklarınızı ihlal edebilecek bir durumdur. Şoförlük veya maden işçiliği gibi çok tehlikeli pozisyonlar dışında, işverenin makul bir şüphesi bulunsa dahi sizin rızanız olmadan bu tarz bedensel testleri dayatması hukuka uygun görülmemektedir.

Sağlık sigortası ödemelerinde yaşınıza ve solunum cihazına bağlı olmanıza dayanılarak farklı bir muameleye tabi tutulmanız, bu durumun nesnel ve makul bir bilimsel veya ekonomik gerekçesi varsa hukuken ayrımcılık olarak kabul edilmemektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kanser hastalarına veya farklı yaş gruplarındaki aynı hastalığa sahip kişilere sunulan imkanların size sunulmamasını değerlendirirken, devletlerin ekonomik ve sosyal nitelikli genel önlemler alırken geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu vurgulamaktadır.

Engellilik durumu tek başına bir ebeveynin çocuğunun velayetinden yoksun bırakılması için bir gerekçe oluşturamaz, ancak mahkemeler karar verirken öncelikle çocuğun üstün yararını gözetmek zorundadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kararlarına göre, devletin engelli bir ebeveyne çocuğuna bakabilmesi için makul düzeyde destek ve uyumlandırma sağlaması gerekmektedir.

Eşcinsel olduğunuz için size saldıran kişilere, saldırının ardındaki nefret saiki göz ardı edilerek son derece hafif ve caydırıcılıktan uzak cezalar verilmesi açık bir insan hakları ihlali sayılabilmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, cinsel yönelim temelli şiddet olaylarında devletlerin, saldırganları yalnızca basit bir darp suçundan değil, olayın barındırdığı ayrımcı tutumu da hesaba katarak cezalandırması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bosna Hersek Anayasası uyarınca "kurucu halklar" olarak tanımlanan Bosnalı, Hırvat veya Sırp kimliklerinden birini beyan etmediğiniz için başkan veya başkan yardımcılığına aday olmanızın engellenmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında ayrımcılık yasağının ihlali olarak kabul edilmektedir. Sadece etnik kökeninize dayalı olarak uygulanan bu farklı muamele, anayasal sistem içerisinde "Diğerleri" kategorisinde yer alan vatandaşların siyasi haklarını kısıtladığı için nesnel ve makul bir gerekçeye dayanmamaktadır.

Kamu çalışanları ile özel sektör çalışanlarının gelirlerini elde ettikleri kaynaklar birbirinden tamamen farklı olduğu için, kriz dönemlerinde sadece kamu personeline yönelik kesintiler yapılması hukuken ayrımcılık olarak nitelendirilmemektedir. Mahkeme içtihatlarına göre, ayrımcılık yasağı ancak benzer veya kıyaslanabilir durumda olan kişilere haklı ve nesnel bir gerekçe olmadan farklı muamele edilmesi halinde ihlal edilmiş sayılır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne göre, iki yaşından küçük çocuğu olan yalnız ebeveynlerin sosyal yardım üst sınırından muaf tutulmaması ayrımcılık yasağı kapsamında bir hak ihlali olarak değerlendirilmemektedir. Mahkeme, devletlerin sosyal ve ekonomik politikalarını belirlerken özellikle bütçe dengesini sağlama konularında oldukça geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu belirtmektedir.