Ayrımcılık Tazminatı

İşe alım veya değerlendirme süreçlerinde kullanılan yapay zekâ sistemlerinin beslendiği veri setlerinin eksikliğinden veya geçmişe dayalı ön yargılı verilerden dolayı ayrımcı sonuçlar üretmesi, sıkça karşılaşılan bir algoritma hatasıdır ve size hukuki incelemeye esas oluşturabilecek bir yasal hak tanıyabilir. Makine öğrenimi sürecinde kullanılan tek taraflı veya hatalı veriler, robotun iradi bir kastı olmasa dahi nesnel olmayan ve belli bir zümreyi dışlayan kararlar almasına yol açabilmektedir.

Yapay zeka veya algoritma tabanlı sistemler tarafından size yönelik hamilelik gibi nedenlerle farklı muamele yapıldığını düşünüyorsanız, yasal haklarınızı arama ve ayrımcılık iddiasında bulunma hakkınız mevcuttur. Bilgisayar kodları tarafsız görünse de, bu sistemlerin tasarımı aşamasında insan önyargılarının sisteme aktarılması sonucu algoritmik ayrımcılık ortaya çıkabilmektedir.

İşe alım sürecinde size hamilelik planlarınızın veya çocuk düşünüp düşünmediğinizin sorulması, özel hayatınızın gizliliğini ihlal eden ve hukuka aykırı olabilecek bir durumdur. İşverenlerin, işin niteliği ile doğrudan ilgisi olmayan ve özellikle evden yürütülecek bir görevde hiçbir fiili gerekliliği bulunmayan bu tür hassas sağlık verilerini talep etmesi, yasal sınırlar içindeki meşru bir menfaate dayanmamaktadır.

İş görüşmeleri sırasında size medeni durumunuz, evlilik planlarınız veya hamilelik durumunuzla ilgili sorular sorulması, kural olarak yasal değildir ve doğrudan özel hayatınıza haksız bir müdahaledir. İşin niteliği mutlak surette gerektirmedikçe, işverenin bu tür bilgileri talep etmeye hakkı yoktur ve sizin de bu sorulara doğru cevap verme gibi bir zorunluluğunuz bulunmamaktadır.

İşe alım sürecinde yapay zeka kullanımı nedeniyle cinsiyetinizden dolayı elenmeniz, hukuki incelemeye esas oluşturabilecek bir ayrımcılık şüphesi barındırır. İşverenler, yapay zeka destekli yazılımlarla adayların özgeçmişlerini tararken sözleşme öncesi görüşmelerden doğan sorumlulukları gereğince aday işçilere karşı ayrımcılık yapmama yükümlülüğü altındadır.

İşverenin veya insan kaynakları departmanının, yasal bir zorunluluk olmadığı halde sizin siyasi düşüncelerinize, felsefi inancınıza veya sendika üyeliğinize dair bilgileri toplaması, kaydetmesi ve bu bilgilere dayanarak aleyhinize kararlar alması kesinlikle hukuka aykırıdır. Siyasi görüş ve sendika üyeliği bilgileri, kanunumuzda çok daha sıkı koruma şartlarına tabi olan özel nitelikli kişisel veriler statüsündedir ve bu verilerin işçinin özgür iradeye dayalı açık rızası olmadan işlenmesi yasaktır.

İşyerinde takdir görmemeniz veya üç kişinin işini tek başınıza yaptığınızı düşünmeniz tek başına ayrımcılık tazminatı almanıza yetmez, çünkü işverenin eşit işlem borcuna aykırı davrandığının somut delillerle kanıtlanması gerekir. İş Kanunu kapsamında düzenlenen eşit davranma ilkesi gereğince, işveren iş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapamaz.

İşverenin size performans düşüklüğü gerekçesiyle zam yapmaması tek başına eşit davranma ilkesinin ihlali sayılamayacağından sırf bu sebeple ayrımcılık tazminatı alamazsınız. İş hukuku kapsamında işverenin eşit davranma borcu mutlak bir şekilde tüm işçilerin her durumda aynı işleme tabi tutulmasını gerektirmemektedir.

İşyerinde psikolojik baskıya maruz kalmanız ve bu nedenle manevi tazminat kazanabilecek olmanız, otomatik olarak ayrımcılık tazminatı alabileceğiniz anlamına gelmemektedir. Hukuken ayrımcılık tazminatı talep edebilmeniz için işverenin size karşı dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep gibi çok spesifik nedenlere dayanarak keyfi bir ayrımcılık yaptığını açıkça ispat etmeniz gerekmektedir.

İşyerinde mobbinge uğramanız ve bunun sonucunda manevi tazminat kazanmanız, otomatik olarak ayrımcılık tazminatına da hak kazanacağınız anlamına gelmemektedir. İş Kanunu kapsamında eşit davranma borcu, işverenin işçiler arasında dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi nesnel ve temel sebeplere dayanarak keyfi bir şekilde ayrım yapmasını kesin olarak yasaklamaktadır.